Students must start practicing the questions from CBSE Sample Papers for Class 10 Sanskrit with Solutions Set 7 are designed as per the revised syllabus.
CBSE Sample Papers for Class 10 Sanskrit Set 7 with Solutions
कालावधि : होरात्रयम्
पूर्णाङ्का : 80
सामान्य निर्देश
- अस्मिन् प्रश्नपत्रे चत्वारः खण्डाः सन्ति
- खण्ड: ‘क’ अपठित-अवबोधनम् – 10 अङ्काः
- खण्ड: ‘ख’ रचनात्मकं कार्यम् – 15 अङ्काः
- खण्ड: ‘ग’ अनुप्रयुक्त-व्याकरणम् – 25 अङ्काः
- खण्ड: ‘घ’ पठित-अवबोधनम् – 30 अङ्काः
- प्रत्येकं खण्डम् अधिकृत्य उत्तराणि एकस्मिन् स्थाने क्रमेण लेखनीयानि।
- उत्तरलेखनात् पूर्वं प्रश्नस्य क्रमाङ्कः अवश्यं लेखनीयः।
- सर्वेषां प्रश्नानां उत्तराणि संस्कृतेन लेखनीयानि।
- प्रश्नानां निर्देशाः ध्यानेन अवश्यं पठनीयाः।
खंड: ‘क’ (अपठितावबोधनम्)
(10 अङ्काः)
खंड ‘क’ में अपठितावबोधनम् अपठित गद्यांश से संबंधित एकपदेन, पूर्णवाक्येन, उपयुक्त शीर्षक व बहुविकल्पीय प्रश्न दिए गए हैं, जिनके निर्धारित अंक उनके सम्मुख अंकित हैं।
प्रश्न 1.
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत। (10)
(निम्नलिखित गद्यांश को पढ़कर दिए गए प्रश्नों के उत्तर संस्कृत में लिखिए।)
जीवने सफलतीयाः आधारः पुरुषार्थः एव अस्य अभावेन नरः सुख समृद्धिम् आप्तुम् असमर्थः भवति, यशः च न प्राप्नोति। यदा-यदा नरः पुरुषार्थम् अचिनोत् तदा तदा तेन सफलता प्राप्ता। पुरुषार्थिनः एव संसारे विलक्षणप्रतिभाम् अर्जितवन्तः। अनेन एव ऐवरेस्टशिखरम् अजयत् अन्तरिक्षं च अगच्छत्। नरैः देशसेवया समाजसेवया शिक्षाप्रसारेण च पुरुषार्थिभिः उल्लेखनीयानि कार्याणि कृतानि। अस्माकम् इतिहासे तेषां गौरवगानं विद्यते। आपत्काले येषां मनांसि विचलितानि न भवन्ति। ते एव जीवने सफलतां प्राप्नुवन्ति। पुरुषार्थिनां कृते तु पुरुषार्थः एव उपासना अस्ति। यः जनः स्वजीवने सफलता प्राप्तुम् इच्छति सः पुरुषार्थः अवश्यमेवं कुर्यात्। पुरुषार्थस्य अभावे जनः सफलता प्राप्तुं न शक्यते।
I. एकपदेन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) (2 × 1 = 2 अङ्काः)
(एक पद में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) जीवने सफलतायाः आधारः किम्?
उत्तराणि:
पुरुषार्थ
(ii) केषां कृते पुरुषार्थः उपासना अस्ति?
उत्तराणि:
पुरुषार्थिनाम्
(iii) के संसारे विलक्षणं प्रतिभाम् अर्जितवन्तः?
उत्तराणि:
पुरुषार्थिनः
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) (2 × 2 = 4 अङ्काः)
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) येषां मनांसि आपत्काले विचलितानि न भवन्ति ते किं प्राप्नुवन्ति?
उत्तराणि:
येषां मनांसि आपत्काले विचलितानि न भवन्ति ते एव जीवने सफलता प्राप्नुवन्ति।
(ii) कुत्र सफलतायाः आधारः पुरुषार्थः?
उत्तराणि:
जीवने सफलतायाः आधारः पुरुषार्थः एव अस्य अभावेन नरः सुख समृद्धिम् आप्तुम् असमर्थः भवति, यशः च न प्राप्नोति।
(iii) कस्य अभावे जनः सफलता प्राप्तुं न कर्तुं शक्यते?
उत्तराणि:
पुरुषार्थस्य अभावे जनः सफलतां प्राप्तुं न कर्तुं शक्यते।
III. अस्य अनुच्छेदस्य कृते उपयुक्तं शीर्षकं संस्कृतेन लिखत। (1 × 1 = 1 अङ्क)
(इस अनुच्छेद के लिए उपयुक्त शीर्षक संस्कृत में लिखिए।)
उत्तराणि:
‘पुरुषार्थस्य महत्त्वं’।
IV. निर्देशानुसारम् उत्तरत। (3 × 1 = 3 अङ्काः)
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए।)
(i) ‘प्राप्नुवन्ति’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
(क) पुरुषार्थी
(ख) पुरुषार्थिनः
(ग) ते
(घ) कार्याणि
उत्तराणि:
(ग) ते
(ii) ‘अपयश:’ इति पदस्य विपर्ययपदं गद्यांशे किम् प्रयुक्तम्?
(क) विलक्षणम्
(ख) कार्यम्
(ग) पुरुषार्थः
(घ) यशः
उत्तराणि:
(घ) यशः
(iii) ‘मानव:’ इति पदस्य पर्यायपदं गद्यांशे किं प्रयुक्तम्?
(क) सुखः
(ख) नरः
(ग) कर
(घ) कृते
उत्तराणि:
(ख) नरः
खंड: ‘ख’ (रचनात्मकं कार्यम्)
(15 अङ्काः)
खंड ‘ख’ रचनात्मकं-कार्यं में पत्र, चित्र लेखन, अनुच्छेद वर्णन और हिंदी वाक्यों का संस्कृत में अनुवाद आदि से संबंधित प्रश्न दिए गए हैं, जिनके निर्धारित अंक उनके सम्मुख अंकित हैं।
प्रश्न 2.
(अ) भवतः नाम धनराजः वर्तते। भवान् स्वक्षेत्रस्य नगर निगम आयुक्ताय क्षेत्रे भ्रमणं कुर्वन् पशून् ग्राहयितुं पत्रं लेखितुम् इच्छति। अतः मञ्जूषायाः सहायतया तत्पत्रं लिखत। (5 अङ्काः)
(आपका नाम धनराज है, आप अपने क्षेत्र के नगर निगम आयुक्त को क्षेत्र भ्रमण करके पशुओं को पकड़वाने के लिए पत्र लिखना चाहते हैं। अत: मंजूषा की सहायता से इस पत्र को लिखिए।)
मञ्जूषा – भयग्रस्ताः पशून्, आयुक्तमहोदयः, शरीणाम्, शान्तिः क्षेत्रे, अन्नानि, जनान् धनराजः समयेभ्यः।
उत्तराणि:
10/40 एफ. अलकापुरी
गाजियाबाद (उत्तर प्रदेश)
दिनाङ्कः ______________
सेवायाम्,
श्रीमन्तः आयुक्तमहोदय
नगर निगम गाजियाबाद:
विषयः क्षेत्रे अनावश्यकं भ्रमणं कुर्वन् स्वामिहीनम् पशून् ग्राहयितुं पत्रम्।
महोदय,
निवेदनम् अस्ति यत्- अस्मिन् क्षेत्रे विगत केभ्यश्चित् समयेभ्यः केचित् स्वामिहीनाः पशवः इतस्ततः भ्रमन्ति। ते कदाचिदपि आगत्य जनानां शरीराणां हानि कुर्वन्ति। केचित् गृहेषु अपि बलपूर्वक प्रविश्य अन्नानि खादन्ति इतस्ततश्च विस्तारयन्ति। कदाचित् मार्गेषु चलतः जनान् प्रहृत्य रुग्वान् अपि कुर्वन्ति। अनेन तु क्षेत्रस्य जनाः अतीव भयग्रस्ताः सन्ति। अतः भवतां सेवायां निवेदनमस्ति यत्- क्षेत्रे शीघ्रमेव स्वजनान् सम्प्रेष्य तान् पशून् ग्राह्यन्तु भवन्तः येन क्षेत्रे शान्ति भवेत्।
वयं भवताम् आभारिणः भविष्यामः।
सधन्यवाद।
निवेदक धनराजः
अथवा
(आ) भवान् योगेशकुमारः स्वस्य चरित्रप्रमाणपत्रप्राप्तयः स्वप्रधानाचार्यां मञ्जूषायां दत्तानां पदानां सहायतया प्रार्थना-पत्रं लिखत।
(आप योगेश कुमार हैं, अपने चरित्र प्रमाण-पत्र को प्राप्त करने के लिए अपनी प्रधानाचार्या को मंजूषा में दिए गए पदों की सहायता से प्रार्थना पत्र लिखिए।)
मञ्जूषा – दशमी, प्रदाय प्रतियोगितायां पठामि केन्द्रीय शिष्यः विद्यालये, वाञ्छामि, उदयपुरनगरम् प्रार्थना
उत्तराणि:
सेवायाम्,
श्रीमन्तः प्रधानाचार्यमहोदयाः,
केन्द्रीय उच्चमाध्यमिक विद्यालयः
उदयपुरनगरम्।
विषय: चरित्र प्रमाण-पत्र प्राप्त्यर्थम्।
महोदयाः,
नम्रनिवेदनमस्ति यद् अहं भवतां विद्यालये दशभ्यां कक्षायां पठामि। अहं स्वकीयं चरित्र प्रमाण पत्रं वाञ्छामि। यतो हि प्रतियोगितायां तस्य आवश्यकता वर्तते। अतः प्रार्थना अस्ति यन्मां चरित्र प्रमाण-पत्रं प्रदाय अनुग्रहीष्यन्ति श्रीमन्तः।
भवतां शिष्यः
योगेशकुमारः
कक्षा-दशमी (अ)
प्रश्न 3.
(अ) अधोदत्तचित्रस्य वर्णनं मञ्जूषायां प्रदत्तपदानां सहायतया पञ्चवाक्येषु कुरुत। (1 × 5 = 5 अङ्काः)
(नीचे दिए गए चित्र का वर्णन मंजूषा में दिए गए शब्दों की सहायता से पाँच वाक्यों में कीजिए।)
मञ्जूषा – पुस्तकप्रदर्शनी, आगच्छन्ति प्रतिवर्ष रोचकपुस्तकानि छात्राः प्रसन्नाः, लेखकाः, उचितमूल्यम् देश-विदेशेभ्यः विद्यालयात्. कार्यक्रमाः, महिला, जनाः क्रेतुम्।
अथवा
(आ) अधोलिखितं विषयम् अधिकृत्य मात्तशब्दानां साहाय्येन न्यूनातिन्यूनं पञ्चभिः संस्कृतवाक्यैः एकम् अनुच्छेदं लिखत।
(निम्नलिखित विषय पर आधारित मंजूषा में दिए गए शब्दों की सहायता से कम-से-कम पाँच संस्कृत वाक्यों में एक अनुच्छेद लिखिए।)
जन्तुशाला (जंतुशाला)
मञ्जूषा – सिंहः, तत्र स्थिताः अस्मान् जन्तुशालायाः, वयं च पिञ्जरे, दृश्यते, न कर्त्तव्यम्, एकस्मिन् कोणे, स्म, बद्धी, अपश्याम तीव्रं जनाः, विचित्र, चित्रकः, धावति, मृगद्वयं अगच्छाम्, दूषितं पश्यन्ति, वातावरणं, अद्य एकः।
उत्तराणि:
(अ) (i) एषा एका पुस्तकप्रदर्शनी अस्ति।
(ii) एषा प्रतिवर्ष नवम्बर मासे आगच्छन्ति।
(iii) एतस्याम् देश-विदेशेभ्यः छात्राः लेखकाः च उचितमूल्येन रोचकपुस्तकानि क्रेतुम् आगच्छन्ति।
(iv) विद्यालयात एका महिला शिक्षिकाऽपि अत्र आगच्छति।
(v) अत्र विविधाः कार्यक्रमाः अपि भवन्ति।
अथवा
(आ) (i) अद्य वयं जन्तुशालाम् अगच्छाम्।
(ii) तत्र वयं एकः सिंहः, एक चित्रकः च पिञ्जरे बद्धी अपश्याम्।
(iii) चित्रकः तीव्रं धावति।
(iv) जना: एकस्मिन् कोणे स्थिताः विचित्रं मृगद्वयं पश्यन्ति स्म।
(v) अस्माभिः जन्तुशालायाः वातावरणं दूषितं न कर्त्तव्यम्।
प्रश्न 4.
अधोलिखितानि वाक्यानि संस्कृतभाषया अनूद्य लिखत। (1 × 5 = 5 अङ्काः)
(निम्नलिखित वाक्यों का संस्कृत भाषा में अनुवाद करके लिखिए।)
(i) लता पत्र लिखती है।
Lata writes a letter.
(ii) वह जयपुर जाएगा।
He will go to Jaipur.
(iii) तुम कब खेलते हो?
When do you play?
(iv) किसान खेत में जाता है।
The farmer goes to field.
(v) बालक गेंद से खेलता है।
The boy plays with ball.
उत्तराणि:
(i) लता पत्रं लिखति।
(ii) सः जयपुरं गमिष्यति।
(iii) त्वं कदा क्रीडसि?
(iv) कृषकः क्षेत्रे गच्छति।
(v) बालकः कन्दुकेन क्रीडति।
खंड: ‘ग’ (अनुप्रयुक्त-व्याकरणम्)
(25 अङ्काः)
खंड ‘ग’ अनुप्रयुक्त – व्याकरणम् में संधि / संधि-विच्छेद, समास / समास विग्रह, प्रत्यय, वाच्य, काल-बोधक शब्द, अव्यय, शुद्ध / अशुद्ध वाक्य आदि से संबंधित बहुविकल्पीय प्रश्न दिए गए हैं, जिनके निर्धारित अंक प्रश्न के सामने अंकित हैं।
प्रश्न 5.
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदेषु सन्धि / सन्धि-विच्छेदं वा कुरुत। (1 × 4 = 4 अङ्काः)
(निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित शब्दों की संधि अथवा संधि-विच्छेद कीजिए।)
(अ) (i) खगाः आकाशे स्वच्छन्दं विचरन्ति।
(ii) तमसो मा ज्योतिर्गमय।
(iii) तर्हि मत् + शिरः ददामि।
(iv) जगदीश्वर: सर्वत्र विराजते।
अथवा
(आ) (i) दुवहमत्र जीवितं जातं प्रकृतिरेव शरणम्।
(ii) व्याघ्रः + अपि सहसा नष्टः।
(iii) अतएव उच्यते।
(iv) वयसः + तु न किञ्चिदन्तरम्।
उत्तराणि:
(अ) (i) स्व + छन्दम्
(ii) ज्योतिः + गमय
(iii) मच्छिर
(iv) जगत् + ईश्वरः
अथवा
(आ) (i) प्रकृति + एव
(ii) व्याघ्राऽपि
(iii) अतः + एव
(iv) वयसस्तु
प्रश्न 6.
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां समासं, समास-विग्रहं वा प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत। (1 × 4 = 4 अङ्काः)
(निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित पदों का समास अथवा समास विग्रह दिए गए विकल्पों में से चुनकर लिखिए।)
(केवल चार प्रश्न)
(i) हे अर्जुन! जयाजयौ समे भूत्वा युद्धं कुरु।
(क) जयश्च अजयश्च
(ख) जये जेय
(ग) जया जये
(घ) जये जये
उत्तराणि:
(क) जयश्च अजयश्च
(ii) दश आननानि यस्य सः लङ्कायाः राजा आसीत्।
(क) दशानमः
(ख) दशाननः
(ग) दशानाय
(घ) दशानेन:
उत्तराणि:
(ख) दशाननः
(iii) सुखं च दुःखं च समं कृत्वा कार्यं कुरु।
(क) सुखे दुःखे
(ख) सुखदुःखे
(ग) सुखं दुःखौ
(घ) सुखदुःखं
उत्तराणि:
(ख) सुखदुःखे
(iv) पितरौ पूजनीयाः भवन्ति।
(क) पिता-माता
(ख) माता च पिता च
(ग) च माता पिता
(घ) पितरौ माता
उत्तराणि:
(ख) माता च पिता च
प्रश्न 7.
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां प्रकृति-प्रत्ययौ संयोज्य विभज्य वा उचितम् उत्तरं विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत। (1 × 4 = 4 अङ्काः)
(निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित पदों के प्रकृति-प्रत्ययों को जोड़कर अथवा अलग करके उचित उत्तर विकल्पों में से चुनकर लिखिए।)
(i) संसारे नरत्वं दुर्लभम्।
(क) नर + त्व
(ख) नर + ता
(ग) नरत् + व
(घ) नरत्व + म्
उत्तराणि:
(क) नर + त्व
(ii) पुत्रवान् भव इति यमराजः वरं अयच्छत्।
(क) पुत्र + वान
(ख) पुत्र + शानच्
(ग) पुत्र + क्तवतु
(घ) पुत्र + मतुप्
उत्तराणि:
(घ) पुत्र + मतुप्
(iii) शकुन्तला बुद्धिमती आसीत्।
(क) बुद्धि + मतुप्
(ख) बुद्धि + मत
(ग) बुद्धि + शानच्
(घ) बुद्धि + क्तवतु
उत्तराणि:
(क) बुद्धि + मतुप्
(iv) सीता चतुर + टाप् बालिका अस्ति।
(क) चतुरा
(ख) चतुर
(ग) चतुरतरा
(घ) चतुरतमा
उत्तराणि:
(क) चतुरा
प्रश्न 8.
वाच्यानुसारम् उचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा अधोलिखितं संवादं पुनः लिखत। (3 × 1 = 3 अङ्काः)
(वाच्य के अनुसार उचित पद से रिक्त स्थानों की पूर्ति करके निम्नलिखित संवाद को पुनः लिखिए।)
(i) लता रमे। त्वं कुत्र ______________ (गम्)?
(क) गच्छामि
(ख) गम्यते
(ग) गच्छति
(घ) गच्छसि
उत्तराणि:
(घ) गच्छसि
(ii) रमा तु ______________ (अस्मद्) कुत्र अपि न गम्यते?
(क) अहम्
(ख) त्वम्
(ग) मया
(घ) त्वया
उत्तराणि:
(ग) मया
(iii) लता किं ______________ (युस्मद्) प्रदर्शनी न दृश्यते?
(क) त्वयं
(ख) त्वाम्
(ग) यूयम्
(घ) त्वया
उत्तराणि:
(घ) त्वया
प्रश्न 9.
कालबोधकशब्दैः अधोलिखितं दिनचर्यां पूरयत। (1 × 4 = 4 अङ्काः)
(कालबोधक शब्दों से निम्नलिखित दिनचर्या को पूरा कीजिए।)
(i) रमा (5:00) ______________ वादने उत्तिष्ठति।
(ii) सा (5:30) ______________ वादने भ्रमणाय गच्छति।
(iii) सा (6:00) ______________ वादने स्नानं करोति।
(iv) सा (6:30) ______________ वादने विद्यालयं गच्छति।
उत्तराणि:
(i) पञ्च
(ii) सार्द्धपञ्च
(iii) षड्
(iv) सार्द्धषड्
प्रश्न 10.
मञ्जूषायां प्रदत्तैः उचितैः अव्ययपदैः अधोलिखितवाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयत। (1 × 3 = 3 अङ्काः)
(मंजूषा में दिए गए उचित अव्यय पदों से निम्नलिखित वाक्यों के रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए।)
मञ्जूषा – अत्र वृथा अधुना।
(i) मूर्खा जना: संसारे ______________ जल्पन्ति।
(ii) पश्य, ______________ मयूराः अपि नृत्यन्ति परं तत्र शुकाः वदन्ति।
(iii) ______________ गृहं गच्छावः श्वः पुनः आगमिष्यावः।
उत्तराणि:
(i) वृथा
(ii) अत्र
(iii) अधुना
प्रश्न 11.
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कित अशुद्धपदाय उचितपदं चित्वा वाक्यानि पुनः लिखत। (1 × 3 = 3 अङ्काः)
(निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित अशुद्ध पद के लिए उचित पद चुनकर वाक्यों को पुन: लिखिए।)
(i) सः बालिका क्रीडति।
(क) बाला
(ख) बालक:
(ग) बालको
(घ) बालिके
उत्तराणि:
(ख) बालकः
(ii) त्वं कदा नाटकं द्रक्ष्यन्ति?
(क) पश्यन्ति
(ख) पश्याव:
(ग) द्रक्ष्यसि
(घ) पश्याव
उत्तराणि:
(ग) द्रक्ष्यसि
(iii) त्वं मम मित्रः असि।
(क) मित्रम्
(ख) मित्रौ
(ग) मित्रा
(घ) मित्राः
उत्तराणि:
(क) मित्रम्
खंड: ‘घ’ (पठितावबोधनम्)
(30 अङ्काः)
खंड ‘घ’ पठितावबोधनम् में पाठ्यपुस्तक से गद्यांश, पद्यांश व नाट्यांश पर आधारित एकपदेन, पूर्णवाक्येन, निर्देशानुसारम् प्रश्न, प्रश्ननिर्माण, श्लोकों का अन्वय व भावार्थ, घटनाक्रम व प्रसंगानुकूल संबंधित प्रश्न दिए गए हैं, जिनके निर्धारित अंक प्रश्न के सामने अंकित हैं।
प्रश्न 12.
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत। (5 अङ्काः)
(निम्नलिखित गद्यांश को पढ़कर दिए गए प्रश्नों के उत्तर संस्कृत में लिखिए।)
कश्चित् कृषकः बलीवर्दाभ्यां क्षेत्रकर्षणं कुर्वन्नासीत्। तयोः बलीवर्दयोः एकः शरीरेण दुर्बलः चवेन गन्तुमशक्तश्चासीत्। अतः कृषकः तं दुर्बलं वृषभं तोदनेन नुद्यमान: अवर्तत। सः ऋषभ: हलमूवा गन्तुमशक्तः क्षेत्रे पपात। क्रुद्धः कृषीवलः तमुत्थापयितुं बहुवारं यत्नमकरोत्। तथापि वृषः नोत्थितः। भूमौ पतिते स्वपुत्रं दृष्ट्वा सर्वधेनूनां मातुः सुरभे: नेत्राभ्यामश्रूणि आविरासन्। सुरभेरिमामवस्थां दृष्ट्वा सुराधिपः तामपृच्छत्- “अयि शुभे! किमेवं रोदिषि? उच्यताम्’ इति। सा च
I. एकपदेन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) (\(\frac {1}{2}\) × 2 = 1 अङ्क)
(एक पद में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) कृषकः बलीवर्दाभ्यां किं कुर्वन्नासीत्?
उत्तराणि:
क्षेत्रकर्षणं
(ii) सः ऋषभ: हलमूवा कुत्र पपात?
उत्तराणि:
क्षेत्रे
(iii) बलीवर्दयोः एकः शरीरेण कीदृशः आसीत्?
उत्तराणि:
दुर्बल
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) (1 × 2 = 2 अङ्काः)
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) सुराधिपः सुरभेः किं अपृच्छत्?
उत्तराणि:
सुराधिपः सुरभे अपृच्छत्- “अयि शुभे! किमेवं रोदिषि? उच्यताम्” इति।
(ii) क्रुद्धः कृषीवलः किं अकरोत्?
उत्तराणि:
क्रुद्धः कृषीवलः तमुत्थापयितुं बहुवारम् यत्नमकरोत्।
(iii) सः ऋषभः कथं पपात?
उत्तराणि:
सः ऋषभ: हलमूवा गन्तुम् अशक्तः क्षेत्रे पपात।
III. निर्देशानुसारम् उत्तरत। (निर्देशानुसार उत्तर दीजिए।) (1 × 2 = 2 अङ्काः)
(अ) (i) ‘विलोक्य’ इति पदस्य पर्यायपदं गद्यांशे किं प्रयुक्तम्?
(ii) ‘क्षेत्रे पपात’ अत्र क्रियापदं किम्?
अथवा
(आ) (i) ‘सबल:’ इत्यस्य विलोमपदं गद्यांशे किं प्रयुक्तम्?
(ii) ‘स: हलमूढ्वा गन्तुमशक्तः क्षेत्रे पपात।’ अत्र ‘सः’ इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?
उत्तराणि:
(अ) (i) दृष्ट्वा
(ii) पपात
अथवा
(आ) (i) दुर्बल
(ii) ऋषभ:
प्रश्न 13.
अधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत। (5 अङ्काः)
(निम्नलिखित पद्यांश को पढ़कर दिए गए प्रश्नों के उत्तर संस्कृत में लिखिए।)
गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निर्गुणो,
बली बलं वेत्ति न वेत्ति निर्बलः।
पिको वसन्तस्य गुणं न वायसः,
करी च सिंहस्य बलं न मूषकः।।
I. एकपदेन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) (\(\frac {1}{2}\) × 2 = 1 अङ्कः)
(एक पद में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) गुणी कं वेत्ति?
उत्तराणि:
गुणं
(ii) बली कं वेत्ति?
उत्तराणि:
बलं
(iii) वायसः कस्य गुणं न जानाति?
उत्तराणि:
वसन्तस्य
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) (1 × 2 = 2 अङ्काः)
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) पिकः कस्य गुणं जानाति?
उत्तराणि:
पिक: वसन्तस्य गुणं जानाति।
(ii) मूषकः कस्य बलं न जानाति?
उत्तराणि:
मूषकः सिंहस्य बलं न जानाति।
(iii) वसन्तस्य गुणं कः न वेत्ति?
उत्तराणि:
वसन्तस्य गुणं वायसः न वेत्ति।
III. निर्देशानुसारम् उत्तरत। (निर्देशानुसार उत्तर दीजिए।) (1 × 2 = 2 अङ्काः)
(अ) (i) ‘मूषिका’ इति पदस्य विलोमपदं श्लोके किं प्रयुक्तम्।
(ii) ‘काक:’ इत्यस्य पदस्य किं पर्यायपदं श्लोके प्रयुक्तम्?
अथवा
(आ) (i) श्लोके ‘बली’ इति पदस्य क्रियापदं किम्?
(ii) ‘पिको वसन्तस्य गुणं न वायसः’ वाक्ये विशेष्यपदं किमस्ति?
उत्तराणि:
(अ) (i) व्याघ्र:
(ii) वायसः
अथवा
(आ) (i) वेत्ति
(ii) पिक:
प्रश्न 14.
अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत। (5 अङ्काः)
(निम्नलिखित नाट्यांश को पढ़कर दिए गए प्रश्नों के उत्तर संस्कृत में लिखिए।)
सिंह: (क्रोधेन गर्जन्) भो! अहं वनराजः किं भयं न जायते? किमर्थं मामेवं तुदन्ति सर्वे मिलित्वा?
एक: वानरः यतः त्वं वनराजः भवितुं तु सर्वथाऽयोग्यः। राजा तु रक्षक: भवति परं भवान् तु भक्षकः। अपि च स्वरक्षायामपि समर्थः नासि तर्हि कथमस्मान् रक्षिष्यसि?
अन्यः वानरः किं न श्रुता त्वया पञ्चतन्त्रोक्तिः-
यो न रक्षति वित्रस्तान् पीड्यमानान्परैः सदा।
जन्तून् पार्थिवरूपेण स कृतान्तो न संशयः।।
काकः आम् सत्यं कथितं त्वया-वस्तुतः वनराजः भवितुं तु अहमेव योग्यः।
पिक: (उपहसन्) कथं त्वं योग्य: वनराजः भवितुं यत्र-तत्र का का इति कर्कशध्वनिना वातावरणमाकलुषीकरोषि। न रूपम्, न ध्वनिरस्ति। कृष्णवर्णं मेध्यामेध्यभक्षकं त्वां कथं वनराजं मन्यामहे वयम्?
I. एकपदेन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) (2 × 2 = 1 अङ्क)
(एक पद में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) कः क्रोधेन गर्जति?
उत्तराणि:
सिंह:
(ii) ‘अहं वनराज:’ इति कः कथयति?
उत्तराणि:
सिंह:
(iii) “त्वं वनराजः भवितुं तु सर्वथा अयोग्यः” इति कः कथयति?
उत्तराणि:
वानरः
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) (1 × 2 = 2 अङ्काः)
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) रक्षकः कः भवति?
उत्तराणि:
रक्षक राजा भवति।
(ii) कर्कशध्वनिना कः वातावरणं आकलुषी करोति?
उत्तराणि:
कर्कशध्वनिना काकः वातावरणं आकलुषी करोति।
(iii) उपहसन् कः कथयति?
उत्तराणि:
उपहसन् पिकः कथयति।
III. निर्देशानुसारम् उत्तरत। (निर्देशानुसार उत्तर दीजिए।) (1 × 2 = 2 अङ्काः)
(अ) (i) “यदि अहं कृष्णवर्णः” इत्यस्मिन् वाक्ये ‘अहं’ इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?
(ii) ‘असत्य’ इति पदस्य विलोमपदं गद्यांशे किं?
अथवा
(आ) (i) ‘कर्कश ध्वनिना’ अत्र विशेषणपदं किम्?
(ii) ‘राजा तु रक्षक भवति’ वाक्ये क्रियापदं किमस्ति?
उत्तराणि:
(अ) (i) काकाय
(ii) सत्य
अथवा
(आ) (i) कर्कश
(ii) भवति
प्रश्न 15.
रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत। (1 × 4 = 4 अङ्काः)
(रेखांकित पदों के आधार पर प्रश्न निर्माण कीजिए।)
(i) पुत्रं द्रष्टुं सः प्रस्थितः।
(ii) करुणापरो गृही तस्मै आश्रयं प्रायच्छत्।
(iii) चौरस्य पाद ध्वनिना अतिथिः प्रबुद्धः।
(iv) न्यायाधीश: बङ्किकमचन्द्रः आसीत्।
उत्तराणि:
(i) कम् दृष्टुं सः प्रस्थितः?
(ii) करुणापरो गृही कस्मै आश्रयं प्रायच्छत्?
(iii) कस्य पाद ध्वनिना अतिथिः प्रबुद्धः?
(iv) न्यायाधीशः कः आसीत्?
प्रश्न 16.
(अ) मञ्जूषातः समुचितपदानि चित्वा अधोलिखित श्लोकस्य अन्वयं पूरयित्वा पुनः लिखत। (1 × 4 = 4 अङ्काः)
(मंजूषा से उचित पदों को चुनकर निम्नलिखित श्लोकों के अन्वय को पूरा ‘करके ‘पुनः लिखिए।)
प्रस्तरतले लतातरुगुल्मा नो भवन्तु पिष्टाः।
पाषाणी सभ्यता निसर्गे स्यान्न समाविष्टा॥
मानवाय जीवनं कामये नो जीवनमरणम्।
शुचि …॥
अन्वयः लतातरुगुल्मा प्रस्तरतले पिष्टाः नो (i) ______________। पाषाणी सभ्यता (ii) ______________ समाविष्टा न स्यात्। (iii) ______________ _जीवनं (iv) ______________ नो जीवनमरणम्।
मञ्जूषा – कामये, भवन्तु, मानवाय, निसर्गे।
अथवा
(आ) मञ्जूषायाः साहाय्येन श्लोकस्य भावार्थे रिक्तस्थानानि पूरयित्वा पुनः लिखत।
(मंजूषा की सहायता से श्लोक के भावार्थ से रिक्त स्थानों को पूरा करके पुनः लिखिए।)
“एक एव खगो मानी वने वसति चातकः।
पिपासितो वा म्रियते याचते वा पुरन्दरम्।।
भावार्थ: एक एव (i) ______________ खग: चातकः (ii) ______________ वसति वा (iii) ______________ म्रियते पुरन्दरम् (iv) ______________ वा।।
मञ्जूषा – वने, पिपासितः, मानी, याचते।
उत्तराणि:
(अ) (i) भवन्तु
(ii) निसर्गे
(iii) मानवाय
(iv) कामये
अथवा
(आ) (i) मानी
(ii) वने
(iii) पिपासितः
(iv) याचते
प्रश्न 17.
अधोलिखितानि वाक्यानि घटनाक्रमानुसारं संयोज्य पुनः लिखत। (2 × 8 = 4 अङ्काः)
(निम्नलिखित वाक्यों को घटनाक्रम के अनुसार जोड़कर पुनः लिखिए।)
(i) भयाकुलं व्याघ्रं दृष्ट्वा धूर्तः शृगालः हसति।
(ii) बुद्धिमती जम्बुकमाक्षिपन्त्यङ्गुला तर्जयन्त्युवाच।
(iii) जम्बुक! त्वमपि किञ्चित् गूढप्रदेशं गच्छ।
(iv) एकदा बुद्धिमती स्त्री पुत्रद्वयेन सह पितुर्गृहं प्रति गता।
(v) रे धूर्त! त्वया मह्यं पुरा व्याघ्रत्रयं दत्तम्, अद्यैकमानीय कथं यासि?
(vi) मया सात्मपुत्रावेकैकशो मामन्तुं कलहायमानौ चपेटया प्रहरन्ती दृष्टा।
(vii) मार्गे सा निजबुद्ध्या व्याघ्रस्य भयाद् विमुक्ता।
(viii) व्याघ्रः निजगले शृगालं बद्ध्वा पुनः काननं ययौ।
उत्तराणि
(iv) ऍकदा बुद्धिमती स्त्री पुत्रद्वयेन सह पितुर्गृहं प्रति गता।
(vii) मार्गे सा निजबुद्ध्या व्याघ्रस्य भयाद् विमुक्ता।
(i) भयाकुलं व्याघ्रं दृष्ट्वा धूर्त: शृगालः हसति।
(iii) जम्बुक! त्वमपि किञ्चित् गूढप्रदेशं गच्छ।
(vi) मया सात्मपुत्रावेकैकशो मामन्तुं कलहायमानौ चपेटया प्रहरन्ती दृष्टा।
(viii) व्याघ्रः निजगले श्रृंगालं बद्ध्वा पुनः काननं ययौ।
(ii) बुद्धिमती जम्बुकमाक्षिपन्त्यङ्गुला तर्जयन्त्युवाच।
(v) रे धूर्त! त्वया मह्यं पुरा व्याघ्रत्रयं दत्तम् अद्यैकमानीय कथं यासि?
प्रश्न 18.
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुकूलम् उचितार्थं चित्वा लिखत। (1 × 3 = 3 अङ्काः)
(निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित शब्दों के प्रसंगानुकूल उचित अर्थ चुनकर लिखिए।)
(i) त्यक्त्वा धर्मप्रदां वाचं परुषां अभ्युदीरेत्।
(क) वाणी
(ख) जाति
(ग) तानि
(घ) कानि
उत्तराणि:
(क) वाणी
(ii) सः बालकः जागृतः।
(क) क्षमाः
(ख) तमाः
(ग) यामाः
(घ) प्रबुद्धः
उत्तराणि:
(घ) प्रबुद्धः
(iii) वृक्षोपरि विविधाः पक्षिणः तिष्ठन्ति।
(क) पिक:
(ख) खगाः
(ग) बक:
(घ) काकः
उत्तराणि:
(ख) खगाः