Class 9 Sanskrit Chapter 9 MCQ कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः

Students find these Class 9 Sanskrit MCQ Questions and Chapter 9 कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः MCQ with Answers helpful for self-assessment and preparation.

कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः Class 9 MCQ Questions

Class 9 Sanskrit Chapter 9 MCQ Online Test

रेखांकितपदानां प्रसङ्गानुकूलम् अर्थचयनं कुरुत-

प्रश्न 1.
मया प्रतिवेशिने ब्राह्मणाय ।
(क) निकटगृहवासी
(ख) निश्चयेन
(ग) नागरिका:
(घ) गृहवासी
उत्तर:
(क) निकटगृहवासी

प्रश्न 2.
बकः हन्तुकामः भीमः प्रस्थितः ।
(क) अचलत्
(ख) अपिबत्
(ग) अखादत्
(घ) अभ्रमत्
उत्तर:
(क) अचलत्

प्रश्न 3.
निषूदको हिडिम्बस्य मृत्युश्चास्मि ।
(क) चालक:
(ख) विनाशक:
(ग) वरिष्ठः
(घ) रक्षितः
उत्तर:
(ख) विनाशक:

प्रश्न 4.
परिवेषय मे भोजनम्।
(क) शेषे
(ख) स्थापय
(ग) भक्ष्य
(घ) मुञ्जय
उत्तर:
(ख) स्थापय

प्रश्न 5.
किञ्चित् प्रतिश्रुतं मया ।
(क) प्रतिज्ञातम्
(ख) विज्ञातम्
(ग) अज्ञातम्
(घ) निश्चितम्
उत्तर:
(क) प्रतिज्ञातम्

प्रश्न 6.
पर्यायक्रमेण तस्मै बलिमाहरन्ति पौराः ।
(क) ब्राह्मणाः
(ख) राक्षसा:
(ग) नागरिका:
(घ) क्षत्रियाः
उत्तर:
(ग) नागरिका:

प्रश्न 7.
युक्तोऽयं प्रतिश्रवः ।
(क) प्रतिक्रिया
(ख) प्रतिज्ञा
(ग) प्रतिश्रुता
(घ) प्रतिवादी
उत्तर:
(ख) प्रतिज्ञा

प्रश्न 8.
त्वां धर्मदूषणं हन्तुम् आगतोऽहम् ।
(क) मारयितुम्
(ख) जेतुम्
(ग) नेतुम्
(घ) पातुम्
उत्तर:
(क) मारयितुम्

प्रश्न 9.
आकर्ण्य, अत्र पर्वते बकनामा दैत्य वसति ।
(क) श्रूयते
(ख) भक्ष्य
(ग) शृणु
(घ) गृहाण
उत्तर:
(ग) शृणु

प्रश्न 10.
केवलं भोजनमुपस्थितम्। आयोधनमपि।
(क) युद्धम्
(ख) भोजनम्
(ग) अधिकम्
(घ) पायम्
उत्तर:
(क) युद्धम्

प्रश्न 11.
प्रभूतमुपस्थितं मे भोजनम् ।
(क) बाढम्
(ख) अत्यधिकम्
(ग) न्यूनतमम्
(घ) प्रहरतः
उत्तर:
(ख) अत्यधिकम्

प्रश्न 12.
स्थाने खलु प्रहर्षः औदरिकः ।
(क) भोजनप्रियः
(ख) विनाशप्रियः
(ग) शान्तिप्रियः
(घ) खगप्रियः
उत्तर:
(क) भोजनप्रियः

1. अधोलिखित-संवादं पठित्वा तदाधारितान् प्रश्नान् उत्तरत-

1. कुन्ती – पुत्र ! किञ्चित् प्रतिश्रुतं मया प्रतिवेशिने ब्राह्मणाय ।
भीमः – सम्यगनुष्ठितम् । आतिथेयः किल तत्र भवान् उपकर्ता वसति प्रदानेन ।
कुन्ती – आकर्णय, अस्य एकचक्रस्य पुरस्यादूरवर्तिनि पर्वते वसति बकनामा दैत्यः।
भीमः – श्रुतं तस्य दुरात्मनो वृत्तम् । पर्यायक्रमेण तस्मै बलिमाहरन्ति पौराः ।
कुन्ती – श्वः प्रभाते भवत्यस्य विप्रस्य पर्यायः ।
भीमः – बाढम्।
कुन्ती – न चैतावत्। मानुषभोजी स राक्षसः श्रूयते । भोज्यसमाहारे मानुषोऽपि तस्मै प्रेषयितव्यः ।
तस्माद् बालकस्य पिता तपस्वी शोचति ।
भीमः – विदितमवशिष्टम् । मत्पुत्रेषु कोऽपि प्रेषयिष्यत इति भवत्या प्रतिश्रुतम्।
कुन्ती – (मौनमवलम्बते)

I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)

1. कुन्ती केन सह आगच्छति ?
2. दैत्यस्य नाम किम् ?
3. राक्षसः कीदृश: आस्ति ?

उत्तर:

1. भीमसेन
2. बकासुरः
3. मानुषभोजी

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)

1. बकनामा दैत्यः कुत्र वसति स्म ?
2. कस्य पर्यायः श्वः प्रभाते अस्ति?
3. बालकस्य पिता किमर्थं शोचति ?

उत्तर:

1. एकचक्रस्य पुरस्य दूरवर्तिनि पर्वते वसति बकनामा दैत्यः ।
2. श्वः प्रभाते विप्रस्य पर्यायः अस्ति ।
3. राक्षसः मानुषभोजी अस्ति। भोज्य- समाहारे मानुषोऽपि तस्मै प्रेषयितव्यः । तस्माद् बालकस्य पिता तपस्वी शोचति ।

III. भाषिककार्यम्-

(i) “मानुषोऽपि तस्मै प्रेषयितव्यः” अत्र तस्मै पदं कस्मै प्रयुक्तम् ?
(क) राक्षसाय
(ख) मानुषाय
(ग) बालकाय
(घ) पित्रे
उत्तर:
(क) राक्षसाय

(ii) ‘ह्यः’ इति पदस्य विपर्ययपदं किमागतम् ?
(क) अद्यत्वे
(ख) परश्वः
(ग) श्वः
(घ) अधुना
उत्तर:
(ग) श्वः

(iii) ‘नागरिकाः’ इति अर्थे किं पर्यायपदं प्रयुक्तम् ?
(क) पौराः
(ख) राक्षसा:
(ग) मानुषाः
(घ) भीमः
उत्तर:
(क) पौराः

2. (ततः सर्वैरनुज्ञातः बकं हन्तुकामः भीमः प्रस्थित:)
(ततः प्रविशति भक्ष्य-भोज्यादिक-भाण्ड-पूरित-शकटेन सह)
बकः – मानुषापसद, परिवेषय मे भोजनम् ।
भीमः – सर्वं परिवेषितं मदीय- जठरस्थाय भगवते हुताशनाय । त्वां धर्मदूषणं हन्तुम् आगतोऽहम् ।
बकः – कथं, कः खलु अधर्मः मया सेवितः ? (सहासमुदरं परिमृजन्)
भीमः – नरभक्षणम्।
बकः – नरभक्षणं नाम मांसाशिनां राक्षसानां धर्मः ।
भीमः – नररक्षणं नाम भूमिपालानां क्षत्रियाणां धर्मः ।
बकः – क्षत्रियोऽसि ?
भीमः – बाढम्, क्षत्रियोऽस्मि ।

I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)

1. भीमः कं हन्तुं प्रस्थित: ?
2. ‘परिवेषय मे भोजनम्’ इति कः कथयति ?
3. भीमः कः अस्ति ?

उत्तर:

1. बकम्
2. बक:
3. क्षत्रियः

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)

1. राक्षसाणां धर्मः कः अस्ति ?
2. क्षत्रियाणां धर्मः कः अस्ति ?
3. क्षत्रियाणां मुख्यं कर्त्तव्यं किं अस्ति?

उत्तर:

1. राक्षसाणां धर्मः नरभक्षणम् अस्ति ।
2. क्षत्रियाणां धर्मः नररक्षणम् अस्ति ।
3. क्षत्रियाणां मुख्यं कर्त्तव्यं नररक्षणं अर्थात् मनुष्याणां रक्षा, एवं भूमिपालानं इति अस्ति ।

III. भाषिककार्यम्-

(i) ‘अधर्म:’ इति पदस्य विपर्ययपदं नाट्यांशे किमागतम् ?
(क) धर्मः
(ख) सेवितः
(ग) रक्षा:
(घ) क्षत्रियः
उत्तर:
(क) धर्मः

(ii) ‘परिवेषय मे भोजनम्’ अत्र ‘मे’ पदं कस्मै प्रयुक्तम् ?
(क) बकाय
(ख) भीमाय
(ग) नरभक्षणाय
(घ) नररक्षणाय
उत्तर:
(क) बकाय

(iii) ‘त्वां हन्तुम् आगतोऽहम्’ अत्र कर्ता क: ?
(क) बक:
(ख) भीमः
(ग) अहम्
(घ) आगतः
उत्तर:
(ग) अहम्

2. अधोलिखित-श्लोकान् पठित्वा तदाधारितान् प्रश्नान् उत्तरत-

1. भैक्षप्रदानेन चिरं परैरुपकृता वयम्।
कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः।।

I. एकपदेन उत्तरत-

1. वयं चिरं कै: उपकृताः?
2. परैः वयं कथम् उपकृता: ?

उत्तर:

1. परै:
2. भैक्षप्रदानेन

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-

1. सनातनः धर्मः कः अस्ति ?
2. वयं केन चिरं उपकृताः

उत्तर:

1. ‘कृतं प्रतिकृतं भूयाद्’ एषः सनातनः धर्मः अस्ति ।
2. वयं भैक्षप्रदानेन चिरं उपकृताः ।

III. भाषिककार्यम्–

(i) ‘धर्मः सनातनः’ अत्र विशेषणपदं किम् ?
(क) धर्म:
(ख) सनातनः
(ग) चिरम्
(घ) कृतम्
उत्तर:
(ख) सनातनः

(ii) ‘चिरं परैः उपकृताः वयम्’ अत्र कर्तृपदं किम् ?
(क) वयम्
(ख) चिरम्
(ग) उपकृताः
(घ) परैः
उत्तर:
(क) वयम्

(iii) कति अव्ययाः अस्मिन् श्लोके सन्ति?
(क) त्रयः
(ख) द्वौ
(ग) एक:
(घ) चत्वारः
उत्तर:
(ख) द्वौ

2. इमौ हि पीवरौ बाहू सहायौ सहजौ मम ।
बकं विध्वंसयिष्यामि सिंहः क्षुद्रमृगं यथा।।

I. एकपदेन उत्तरत – (केवलं प्रश्नद्वयम्)

1. मृगस्य वधं कः करोति ?
2. सिंह: कं हन्ति ?

उत्तर:

1. सिंह:
2. क्षुद्रमृगम्

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)

1. भीमः कथम् बकं मारयिष्यसि ?
2. भीमस्य बाहू कीदृशौ स्तः ?

उत्तर:

1. यथा सिंह: क्षुद्रमृगं हन्ति तथा भीमः अपि बकं वधिष्यति ।
2. भीमस्य बाहू पीवरौ सहजौ च स्तः ।

III. भाषिककार्यम्-

(i) श्लोके ‘मम’ पदं कस्मै प्रयुक्तम् ?
(क) भीमाय
(ख) बकाय
(ग) सिंहाय
(घ) मृगाय
उत्तर:
(क) भीमाय

(ii) ‘बाहू’ इति पदस्य कति विशेषणाः सन्ति?
(क) एक:
(ख) द्वौ
(ग) त्रयः
(घ) चत्वारः
उत्तर:
(घ) चत्वारः

3. मञ्जूषात: उचितं पदं चित्वा अधोलिखित- श्लोकानां अन्वयं पूरयत-

1. भैक्षप्रदानेन चिरं परैरुपकृता वयम्।
कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः ।।

अन्वयः – वयम् (पाण्डवाः) चिरं (i) ….. (ब्राह्मणैः) भैक्षप्रदानेन (ii) ….. (स्मः)। ‘कृतं प्रतिकृतं (iii) ……. एषः सनातनः (iv) …… (अस्ति) ।

मञ्जूषा-उपकृताः, परैः, धर्मः, भूयात्
उत्तर:
(i) परै:
(ii) उपकृता:
(iii) भूयात्
(iv) धर्म:

2. इमौ हि पीवरौ बाहू सहायौ सहजौ मम ।
बकं विध्वंसयिष्यामि सिंहः क्षुद्रमृगं यथा।।

अन्वयः मम (i) …… हि पीवरौ (ii) ……. बाहू सहायौ (स्तः) अहं (iii) …… यथा सिंह: (iv) …… (तथा) विध्वंसयिष्यामि ।

मञ्जूषा – सहजौ, क्षुद्रमृगं, बकं, इमौ
उत्तर:
(i) इमौ
(ii) सहजौ
(iii) बकं
(iv) क्षुद्रमृगं

3. रक्षिता साधुलोकानां वरिष्ठो बाहुशालिनाम्।
निषूदको हिडिम्बस्य मृत्युश्चास्मि भवादृशाम्।।

अन्वयः – (अहं) साधु लोकानां (i) ………, बाहुशालिनां (ii) ……, हिडिम्बस्य (iii) …… हन्ता तथा च भवादृशां (iv) ……. अस्मि ।

मञ्जूषा-वरिष्ठ, रक्षिता, मृत्युः, निष्यूदक:
उत्तर:
(i) लोकानां
(ii) वरिष्ठ
(iii) निषादक
(iv) मृत्युः

4. अधोलिखित- श्लोकानां भावार्थं मञ्जूषाशब्द-सहायतया पूरयत–

1. भैक्षप्रदानेन चिरं परैरुपकृता वयम्।
कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः ।

भावार्थ: वयं सुदीर्घकालं यावत् (i) ……. (अस्माकं आश्रयदातृभिः ब्राह्मणैः) भिक्षादानेन उपकृताः स्मः । तैः अस्माकं (ii) ….. पोषणं कृतम्। अतः इदानीं अस्माकं कर्त्तव्यम् अस्ति यत तेषां कृतस्य (iii) …… वयं प्रत्युपकारं कुर्याम। लोके उपकारिणः प्रत्युपकारं करणार्थं एव शाश्वतः (iv) ….. च धर्मः अस्ति । अर्थात् यदि कोऽपि अस्माकं सहायतां करोति, तर्हि समयः आगते तस्य सहायता करणीया इति सनातन-मर्यादा।

मञ्जूषा-उपकारस्य, पुरातनः, भरण, अन्यैः
उत्तर:
(i) अन्यैः
(ii) भरण
(iii) पुरातन
(iv) उपकारस्य

2. इमौ हि पीवरौ बाहू सहायौ सहजी मम ।
बकं विध्वंसयिष्यामि सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ।।

भावार्थ: – भीमसेनः स्वबलं वर्णयन् कथयति मम (i) …… पुष्टौ बाहू एव (ii) …… जन्मजातौ सहायकौ स्तः । अहं बकनामकं (iii) …. तथैव विनाशिष्यामि यथा कश्चित् (शक्तिशाली) (iv) ….. कश्चित् निर्बल क्षुद्रमृगं सहजतया मारयति ।

मञ्जूषा- सिंह:, मम, एतौ राक्षसं
उत्तर:
(i) एतौ
(ii) मम
(iii) राक्षसं
(iv) सिंह:

3. रक्षिता साधुलोकानां वरिष्ठो बाहुशालिनाम् ।
निषूदको हिडिम्बस्य मृत्युश्चास्मि भवादृशाम् ॥

भावार्थ: – अहं सज्जनानां (i) …… अस्मि । बाहुशालिनां मध्ये (ii) ….. अस्मि । हिडिम्बनामकस्य (iii) …… विनाशकः तथा च अहं भवादृशानां (iv) …… कृते साक्षात् मृत्युः सादृशः अस्मि ।

मञ्जूषा-श्रेष्ठः, राक्षसस्य दुष्टानां, रक्षक:
उत्तर:
(i) रक्षक
(ii) श्रेष्ठ
(iii) राक्षसस्य
(iv) दुष्टानां

4. अधोलिखित- श्लोकानां भावार्थं मञ्जूषाशब्द-सहायतया पूरयत-

1. भैक्षप्रदानेन चिरं परैरुपकृता वयम्।
कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः ।

भावार्थ: वयं सुदीर्घकालं यावत् (i) …… (अस्माकं आश्रयदातृभिः ब्राह्मणैः) भिक्षादानेन उपकृताः स्मः । तैः अस्माकं (ii) ….. पोषणं कृतम्। अतः इदानीं अस्माकं कर्त्तव्यम्
अस्ति यत तेषां कृतस्य (iii) ….. वयं प्रत्युपकारं कुर्याम।
लोके उपकारिणः प्रत्युपकारं करणार्थं एव शाश्वतः (iv) ….. च धर्मः अस्ति । अर्थात् यदि कोऽपि अस्माकं सहायतां करोति, तर्हि समयः आगते तस्य सहायता करणीया इति सनातन-मर्यादा।

मञ्जूषा-उपकारस्य, पुरातनः, भरण, अन्यैः
उत्तर:
(i) अन्यैः
(ii) भरण
(iii) पुरातन
(iv) उपकारस्य

2. इमौ हि पीवरौ बाहू सहायौ सहजी मम ।
बकं विध्वंसयिष्यामि सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ।।

भावार्थ: – भीमसेनः स्वबलं वर्णयन् कथयति मम (i) ……. पुष्टौ बाहू एव (ii) ….. जन्मजातौ सहायकौ स्तः । अहं बकनामकं (iii) ….. तथैव विनाशिष्यामि यथा
कश्चित् (शक्तिशाली) (iv) …… कश्चित् निर्बल क्षुद्रमृगं सहजतया मारयति ।

मञ्जूषा- सिंह:, मम, एतौ राक्षसं
उत्तर:
(i) एतौ
(ii) मम
(iii) राक्षसं
(iv) सिंह:

3. रक्षिता साधुलोकानां वरिष्ठो बाहुशालिनाम् ।
निषूदको हिडिम्बस्य मृत्युश्चास्मि भवादृशाम् ॥

भावार्थ: – अहं सज्जनानां (i) ….. अस्मि । बाहुशालिनां मध्ये (ii) ……. अस्मि । हिडिम्बनामकस्य (iii) ….. विनाशकः तथा च अहं भवादृशानां (iv) …… कृते साक्षात् मृत्युः सादृशः अस्मि ।

मञ्जूषा- श्रेष्ठः, राक्षसस्य दुष्टानां, रक्षक:
उत्तर:
(i) रक्षक
(ii) श्रेष्ठ
(iii) राक्षसस्य
(iv) दुष्टानां

5. अधोलिखितं कथांशं पठित्वा मञ्जूषायाः उचितशब्दैः रिक्तस्थानानि पूरयत-

(क) पाण्डवाः एकचक्रनगरे कस्यचित् (i) ……. गृहे निवसन्ति स्म । तत्र ब्राह्मणपरिवारस्य (ii) ….. श्रुत्वा कुन्ती तत्र गता । सा ज्ञातवती यत् (iii) ….. नाम असुरः प्रतिदिनं एकं नगरवासिनं भक्षयति । तस्मिन् दिने तस्य विप्रस्य (iv) ……. आसीत्। ब्राह्मणस्य उपकारं स्मृत्वा कुन्ती स्वपुत्रं प्रेषयितुं (v) …. कृतवती । भीमः अपि (vi) …… सह असुरस्य समीपं गन्तुं सिद्धः अभवत्।

मञ्जूषा-प्रतिज्ञां, रोदनध्वनिं ब्राह्मणस्य, मृष्टान्न- भाण्डैः, बकः, पर्यायः
उत्तर:
(i) ब्राह्मणस्य
(ii) रोदनध्वनिं
(iii) बक
(iv) पर्यायः
(v) प्रतिज्ञां
(vi) मृष्टान्न – भाण्डै

(ख) एकचक्रनगरे बकासुरस्य भयेन व्याकुलं (i) ……. रक्षितुं कुन्ती भीमं प्रेषयितुं निश्चयं कृतवती । भीमः प्रभूतं (ii) ……. नीत्वा वनं गतः किन्तु असुरस्य पुरतः एव तत् स्वयं खादितवान् । बकासुरः भीमं स्वमित्रस्य (iii) ………… हन्तारं ज्ञात्वा युद्धाय आहूतवान् । भीमः (iv) …… धर्मं रक्षितुं तं राक्षसं मल्लयुद्धे पराजितवान्। सः असुरस्य (v) ……. चूर्णयित्वा तं हतवान् । एवं भीमस्य (vi) …… ब्राह्मणाः नगरवासिनश्च निर्भयाः अभवन्।

मञ्जूषा-पराक्रमेण, ब्राह्मणपरिवारं भोजनं, मस्तक – अस्थीनि, हिडिम्बस्य, क्षत्रिय
उत्तर:
(i) ब्राह्मणपरिवारं
(ii) भोजनं
(iii) हिडिम्बस्य
(iv) क्षत्रिय
(v) मस्तक – अस्थीनि
(vi) पराक्रमेण

6. रेखांकितपदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-

(क) अनुरूपमभिहितं भरतवंशप्रदीपेन मम पुत्रेण ।
(ख) पर्यायक्रमेण तस्मै बलिमाहरन्ति पौराः ।
(ग) बकासुरस्य भोजनपरिकल्पनं जानीथ पौराणाम्।
(घ) मत्पुत्रेषु कोऽपि प्रेषयिष्यत इति भवत्या प्रतिश्रुतम् ।
(ङ) न खलु भवत्या अध्यवसितं समर्थये ।
(च) अस्य एकचक्रस्य पुरस्यादूरवर्तिनि पर्वते वसति बकनामा दैत्यः ।
उत्तर:
(क) अनुरूपमभिहितं भरतवंशप्रदीपेन कस्य पुत्रेण ?
(ख) पर्यायक्रमेण तस्मै बलिमाहरन्ति के ?
(ग) कस्य भोजनपरिकल्पनं जानीथ पौराणाम् ?
(घ) मत्पुत्रेषु कोऽपि प्रेषयिष्यत इति कया प्रतिश्रुतम् ?
(ङ) न खलु भवत्या किं समर्थये?
(च) अस्य कस्य पुरस्यादूरवर्तिनि पर्वते वसति बकनामा दैत्यः ?