Class 9 Sanskrit Chapter 8 MCQ अन्नाद् आनन्दं प्रति

Students find these Class 9 Sanskrit MCQ Questions and Chapter 8 अन्नाद् आनन्दं प्रति MCQ with Answers helpful for self-assessment and preparation.

अन्नाद् आनन्दं प्रति Class 9 MCQ Questions

Class 9 Sanskrit Chapter 8 MCQ Online Test

रेखांकितपदानां प्रसङ्गानुकूलम् अर्थचयनं कुरुत-

प्रश्न 1.
पुनः पितरं निकषा गच्छति ।
(क) निकास
(ख) समीपम्
(ग) आचरति
(घ) वर्तते
उत्तर:
(ख) समीपम्

प्रश्न 2.
त्वया सम्यग् अवबुद्धम्।
(क) उचितप्रकारेण
(ख) सर्वदा
(ग) सात्विकम्
(घ) जगदम्
उत्तर:
(क) उचितप्रकारेण

प्रश्न 3.
हे पुत्र ! त्वया सम्यग् उदीरितम् ।
(क) उचितम्
(ख) उक्तम्
(ग) प्रतिदिनम्
(घ) विज्ञातम्
उत्तर:
(ख) उक्तम्

प्रश्न 4.
लोभ: मोहश्च हातव्याः ।
(क) त्यक्तव्याः
(ख) पातव्याः
(ग) खातव्याः
(घ) नन्तव्याः
उत्तर:
(क) त्यक्तव्याः

प्रश्न 5.
ह्रीः धीः भीः इत्येतत् सर्वं मन एव ।
(क) लज्जा
(ख) बुद्धि:
(ग) धी
(घ) वृत्ति
उत्तर:
(ख) बुद्धि:

प्रश्न 6.
कृपया उपदिशतु ।
(क) उपदेशं ददातु
(ख) धनं ददातु
(ग) अन्नं ददातु
(घ) जलं ददातु
उत्तर:
(क) उपदेशं ददातु

प्रश्न 7.
ब्रह्मविषये मयि काचिद् जिज्ञासा वर्तते ।
(क) गत्वा
(ख) ज्ञातुम् इच्छा
(ग) सर्वदा
(घ) ज्ञातम्
उत्तर:
(ख) ज्ञातुम् इच्छा

प्रश्न 8.
सम्भवन्ति महीपते ।
(क) हे राजन्
(ख) राजा
(ग) मानवः
(घ) तपसा
उत्तर:
(क) हे राजन्

प्रश्न 9.
अन्नं न निन्द्यात् ।
(क) जिज्ञासा
(ख) निन्दान् कुर्यात्
(ग) निन्दा कुर्यात
(घ) अभ्यासात्
उत्तर:
(ख) निन्दान् कुर्यात्

प्रश्न 10.
ततः वायुं निरोधयेत् ।
(क) नियंत्रणं कुर्यात्
(ख) वादयेत्
(ग) सज्जेत
(घ) नियंत्रणम्
उत्तर:
(क) नियंत्रणं कुर्यात्

1 अधोलिखित- नाट्यांशं पठित्वा तदाधारितान् प्रश्नान् उत्तरत-

1. वरुणः – पुत्र! त्वया सम्यग् अवबुद्धम् । अत उच्यते- अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठम्। तस्मात् (अन्नं) सर्वौषधम् इति उच्यते । अतः कदापि अन्नं न निन्द्यात् । अन्नं सदा ईश्वरबुद्ध्या सेवताम्। कदापि अन्नं न परिहर्तव्यम् । प्रयत्नेन अन्नं बहु कुर्वीत । सर्वदा सात्त्विकं हितकारकं च आहारं सेवताम्। परं च हे वत्स! ब्रह्म ज्ञातुम् इतोऽपि यतताम् । तपः कुरुताम्।
भृगुः – अस्तु तात!
(पुनः भृगुः पर्वतं गत्वा बहूनि वर्षाणि तप आचरति । तपस्तप्त्वा पितुः समीपं गच्छति । आगतं पुत्रं दृष्ट्वा पिता पृच्छति)
वरुण: – हे पुत्र ! तपसा त्वया किं ज्ञातम् ?
भृगुः – हे पितः ! प्राणो वै ब्रह्म इति ।
वरुणः – हे भृगो ! कथं प्राणो ब्रह्म इति ज्ञातम् ?
भृगुः – हे भगवन्!
प्राणो हि भूतानाम् आयुः । प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम् ।
प्राण एव अस्माकं जीवनम् । प्राणेन विना शरीरं क्रियाशून्यं भवति । अतः प्राणो ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च । तस्मात् प्राणो वै ब्रह्म इति विज्ञातम्।

I. एकपदेन उत्तरत-

1. किं न परिहर्तव्यम् ?
2. प्राणीनां जीवनं किम् ?
3. प्राणेन विना शरीरं कीदृशं भवति ?

उत्तर:

1. अन्नम्
2. प्राण:
3. क्रियाशून्यम्

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-

1. भृगुः कस्य पुत्रः अस्ति ?
2. कीदृशं भोजनं खादितव्यम् ?
3. भृगुः तपसा किं ज्ञातम् ?

उत्तर:

1. भृगुः वरुणस्य पुत्रोऽस्ति ।
2. सर्वदा सात्विकं हितकारकं क च भोजनं खादितव्यम् ।
3. भृगुः तपसा ज्ञातं यत् प्राणो हि भूतानाम् आयुः प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम् ।

III. भाषिककार्यम्-

(i) ‘पुत्रं दृष्ट्वा पिता पृच्छति’ अस्मिन् वाक्ये कर्तृपदं किम् ?
(क) दृष्ट्वा
(ख) पिता
(ग) पुत्रम्
(घ) पृच्छति
उत्तर:
(ख) पिता

(ii) ‘भृगुः पर्वतं गत्वा बहूनि वर्षाणि तपः आचरति’ अस्मिन् वाक्ये विशेषणपदं किम् आगतम् ?
(क) बहूनि
(ख) वर्षाणि
(ग) पर्वतम्
(घ) तपः
उत्तर:
(क) बहूनि

(iii) ‘त्यक्तव्यम्’ इति अर्थे किं पदं प्रयुक्तम् ?
(क) सेवितव्यम्
(ख) परिहर्तव्यम्
(ग) विज्ञातम्
(घ) प्रतिष्ठितम्
उत्तर:
(ख) परिहर्तव्यम्

2. भृगुः – हे पितः ! अस्माकं सर्वकर्माणि आनन्दाय भवन्ति । अस्माकं कर्मणो लक्ष्यम् आनन्दप्राप्तिरेव । आनन्देन एव प्राणिनो जीवन्ति । आनन्देन रहितं जीवनं मृत्युरूपमिति । तस्मात् आनन्दो वै ब्रह्म इति ।
वरुणः – हे वत्स ! त्वया सत्यं प्रकटितम् । अतः आनन्दप्राप्तये प्रतिदिनं ध्यानं योगासनं च कर्तव्यम् । प्राणिषु दया कर्तव्या । परोपकारः कर्तव्यः । राग, द्वेष, ईर्ष्या, क्रोधः, लोभः, मोहश्च हातव्याः । सर्वदा ईश्वरं सेवतां मोदतां च ।
भृगुः – अस्तु श्रीमन् ! तथैव आचरामि ।
वरुणः – हे पुत्र ! त्वं तपसा सूक्ष्मविज्ञानेन च अन्नस्य, प्राणस्य, मनसः, विज्ञानस्य, आनन्दस्य च महत्त्वं ज्ञातवान् । एतैः पञ्चभिरेव अस्माकं पूर्णविकासो भवति, अतः एते ब्रह्मपदेन व्यवह्रियन्ते। ब्रह्मणः स्वरूपं तु ततोऽपि परे अस्ति । एतानि ब्रह्मज्ञानाय द्वाराणि सन्ति । यदि एतेषां क्रमशो विकासं करिष्यसि तर्हि ब्रह्मणः स्वरूपबोधो भविष्यति ।

I. एकपदेन उत्तरत-

1. अस्माकं सर्वकर्माणि किमर्थं भवन्ति ?
2. प्राणिषु किं कर्तव्यम् ?
3. आनन्देन रहितं जीवनं कीदृशमस्ति ?

उत्तर:

1. आनन्दाय
2. दया
3. मृत्यरूपम्

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-

1. आनन्दप्राप्तये प्रतिदिनं किं किं कर्तव्यम् ?
2. किं किं हातव्याः ?
3. भृगुः तपसा कस्य महत्वं ज्ञातवान् ?

उत्तर:

1. आनन्दप्राप्तये प्रतिदिनं ध्यानं योगासनं च कर्तव्यम् ।
2. राग, द्वेष, ईर्ष्या, क्रोध, लोभ, मोहश्च हातव्याः ।
3. भृगुः तपसा सूक्ष्मविज्ञानेन च अन्नस्य, प्राणस्य, मनसः, विज्ञानस्य आनन्दस्य च महत्वं ज्ञातवान् ।

III. भाषिककार्यम्-

(i) ‘त्यक्तव्या’ इति अर्थे किं पदं प्रयुक्तम् ?
(क) ज्ञातवान्
(ख) हातव्याः
(ग) कर्तव्याः
(घ) सेवितव्याः
उत्तर:
(ख) हातव्याः

(ii) “त्वया सत्यं प्रकटितम्” अत्र कर्तृपदं किं प्रयुक्तम् ?
(क) सत्यम्
(ख) त्वया
(ग) प्रकटितम्
(घ) अतः
उत्तर:
(ख) त्वया

(iii) “परेषाम् उपकारः” इति अर्थे किं पदं प्रयुक्तम् ?
(क) परोपकारः
(ख) योगासनम्
(ग) कर्तव्यः
(घ) आनन्दः
उत्तर:
(क) परोपकारः

2. अधोलिखित- श्लोकान् पठित्वा तदाधारितान् प्रश्नान् उत्तरत-

1. आहारात् सर्वभूतानि सम्भवन्ति महीपते ।
आहारेण विवर्धन्ते तेन जीवन्ति जन्तवः ॥

I. एकपदेन उत्तरत-

1. कस्मात् सर्वभूतानि संभवन्ति ?
2. जन्तवः केन जीवन्ति ?

उत्तर:

1. आहारात्
2. आहारेण

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-

1. आहारेण के विवर्धन्ते ?
2. ‘तेन – इति पदं श्लोके अस्मिन् कस्मै प्रयुक्तम् ?

उत्तर:

1. आहारेण जन्तवः विवर्धन्ते ।
2. अत्र श्लोके अस्मिन् ‘तेन’ पदं ‘आहारेण’ इति पदाय प्रयुक्तम् ।

III. भाषिककार्यम् –

(i) ‘सम्भवन्ति’ क्रियापदस्य कर्ता क: ?
(क) सर्वभूतानि
(ख) विवर्धन्ते
(ग) जन्तवः
(घ) तेन
उत्तर:
(क) सर्वभूतानि

(ii) श्लोके ‘महीपते’ इति सम्बोधनं कस्मै प्रयुक्तम् ?
(क) तेन
(ख) राज्ञे
(ग) जन्तवः
(घ) आहारात्
उत्तर:
(ख) राज्ञे

(iii) अस्मिन् श्लोके चतुर्थीयुक्तं पदं किमस्ति ?
(क) महीपते
(ख) जन्तवः
(ग) आहारेण
(घ) सर्वभूताः
उत्तर:
(क) महीपते

2. कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा ।
धृतिरधृतिर्हीर्धीर्भीरित्येतत् सर्वं मन एव ।

I. एकपदेन उत्तरत-

1. एतत् सर्वं कस्य स्वरूपम् अस्ति ?
2. ‘ह्री:’ इति शब्दस्य कः अर्थः ?

उत्तर:

1. मनसः
2. लज्जा

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-

1. अत्र मनसः के के विकाराः वर्णिताः सन्ति?
2. कामः, संकल्पः, विचिकित्सा च एतत् सर्वं किम् अस्ति ?

उत्तर:

1. काम:, संकल्पः, विचिकित्सा, श्रद्धा, अश्रद्धा, धृतिः, अधृतिः, ह्रीः, धी:, भीः च इति मनसः विकाराः वर्णिताः ।
2. काम:, संकल्पः, विचिकित्सा च एतत् सर्वं ‘मनः’ एव अस्ति ।

III. भाषिककार्यम्-

(i) ‘धृति:’ इति पदस्य विपर्ययपदं किं आगतम् ?
(क) अश्रद्धा
(ख) अधृतिः
(ग) कामः
(घ) संकल्पः
उत्तर:
(ख) अधृतिः

(ii) मनसः कति विकाराः श्लोके वर्णिता?
(क) दश
(ख) नव
(ग) अष्ट
(घ) एकादश
उत्तर:
(क) दश

(iii) ‘संदेह’ इति अर्थे श्लोके किं पदम् आगतम् ?
(क) धृतिः
(ख) श्रद्धा
(ग) विचिकित्सा
(घ) धीः
उत्तर:
(ग) विचिकित्सा

3. मञ्जूषातः उचितं पदं चित्वा अधोलिखित-श्लोकानां अन्वयं पूरयत-

1. आहारात् सर्वभूतानि सम्भवन्ति महीपते ।
आहारेण विवर्धन्ते तेन जीवन्ति जन्तवः ।

अन्वयः – हे महीपते ! (i) ……. सर्वभूतानि सम्भवन्ति । (ii) …… आहारेण ! (iii) …… तेन आहारेण एव (iv) …..

मञ्जूषा-जन्तवः, आहारात्, विवर्धन्ते, जीवन्ति
उत्तर:
(i) आहारात्
(ii) जन्तवः
(iii) विवर्धन्ते
(iv) जीवन्ति

2. कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽ श्रद्धा ।
धृतिरधृतिर्हीींर्धीर्भीरित्येतत् सर्वं मन एव ।

अन्वयः – कामः संकल्प: (i) ……. श्रद्धा (ii) …… धृति:, अधृति:, (iii) …… धी:, भीः इति एतत् सर्वं (iv) …… एव (अस्ति) ।

मञ्जूषा-ह्रीं, मपः, अश्रद्धा, विचिकित्सा
उत्तर:
(i) विचिकित्सा
(ii) अश्रद्धा
(iii) ह्री:
(iv) मन:

3. यावद् वायुः स्थितो देहे तावज्जीवनमुच्यते ।
मरणं तस्य निष्क्रान्तिस्ततो वायुं निरोधयेत् ।।

अन्वयः यावत् वायुः देहे (i) …… (भवति), तावत् (ii) …… उच्यते। तस्य (वायो:) (iii) ….. मरणम् (अस्ति) अत: (iv) ….. निरोधयेत्।

मञ्जूषा- निष्क्रान्ति:, वायुं, जीवनम् स्थितः
उत्तर:
(i) स्थितः
(ii) जीवनम्
(iii) निष्क्रान्तिः
(iv) वायुं

4. आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः।
स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः इति

अन्वयः – आहार शुद्धौ (i) …… (भवति) सत्त्वशुद्धौ (ii) ….. स्मृति: (जायते), स्मृतिलम्भे (सति) (iii) ….. – ग्रन्थीनां इति (iv) ….. (भवति) ।

मञ्जूषा-ध्रुवा, सर्व, विप्रमोक्षः, सत्त्वशुद्धिः
उत्तर:
(i) सत्त्वशुद्धिः
(ii) ध्रुवा
(iii) सर्व
(iv) विप्रमोक्षः

4. अधोलिखित- श्लोकानां भावार्थं मञ्जूषाशब्द-सहायतया पूरयत-

आहारात् सर्वभूतानि सम्भवन्ति महीपते।
आहारेण विवर्धन्ते तेन जीवन्ति जन्तवः ।

भावार्थ: – अस्मिन् संसारे सर्वेषां (i) …… उत्पत्ति: अन्नात् एव भवति। सर्वे (ii) ….. जीवाः पोषणं वर्धनं च प्राप्नुवन्ति । (iii) ….. सर्वे प्राणिनः अन्नेनैव जीवन्ति अतः अन्नमेव (iv) ….. मुख्य आधारः अस्ति ।

मञ्जूषा – अन्नेनैव प्राणिनां जीवनस्य, संसारे
उत्तर:
(i) प्राणिनां
(ii) अन्नेनैव
(iii) संसारे
(iv) जीवनस्य

2. कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा ।
धृतिरधृतिर्हीर्धीर्भीरित्येतत् सर्वं मन एव ।

भावार्थ: – मनुष्यस्य अन्तर्निहिताः सर्वे (i) …… वृत्तयः च मनसः एव रूपाणि सन्ति, कामः (इच्छा) संकल्प: (निश्चय:) (ii) …… (संशयः) श्रद्धा (आस्तिकता) अश्रद्धा (अविश्वासः) धृतिः (धैर्यम्) (iii) …… (अधीरता) ह्री: (लज्जा) धी: (बुद्धि) भी: (भयम्) इत्यादयः सर्वे भावाः (iv) ……. एव उत्पद्यन्ते । अतः मनः एव एतेषां सर्वेषाम् आधारभूतं त्वं अस्ति । मनसः विना एतेषां पृथक् अस्तित्वं नास्ति ।

मञ्जूषा – मनोविकाराः, अधृतिः, मनसा, विचिकित्सा
उत्तर:
(i) मनोविकारा:
(ii) विचिकित्सा
(iii) अधृतिः
(iv) मनसा

3. यावद् वायुः स्थितो देहे तावज्जीवनमुच्यते ।
मरणं तस्य निष्क्रान्तिस्ततो वायुं निरोधयेत् ॥

भावार्थ:- प्राणवायुः एव (i) …… आधारः अस्ति । यावत् कालपर्यन्तं मनुष्यस्य शरीरे प्राणवायुः (श्वास:) (ii) …….. भवति तावत् पर्यन्तमेव सः जीवितः इति कथ्येते । यदा शरीरात् (iii) …… पूर्णत: निर्गमनं भवति तदैव तस्य (iv) …… इति उच्यते। अतः दीर्घायुषे, उत्तमः स्वास्थ्याय तथा च इन्द्रियजयाय प्राणायामस्य माध्यमेन वायो: निरोधः करणीयः श्वासः एव जीवनम् अस्ति । अतः तस्य संयमः आवश्यकम् ।

मञ्जूषा – निष्क्रान्तिः स्थितः जीवनस्य, वायुः
उत्तर:
(i) जीवनस्य,
(ii) स्थितः
(iii) वायुः
(iv) निष्क्रान्तिः

4. आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः।
स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः इति

भावार्थ: शुद्ध-सात्विक- (i) …… ग्रहणेन अन्तःकरणस्य (मनः, बुद्धिः च) शुद्धिः भवति । यदा अन्त:करण (ii) …… भवति, तदा ईश्वरस्य अथवा आत्मनः निश्चला (iii) ….. उत्पद्यते। ध्रुवायाः स्मृतेः प्राप्तौ सत्यां (iv) ……. अज्ञानरूपाः सर्वासां अविद्या- ग्रन्थीनां पूर्णतया विनाशः भवति (मुक्ति च भवति) अतः मुक्तेः प्राप्तये सात्विकः आहारः एव प्रथमं सोपानम् अस्ति ।
मञ्जूषा-स्मृति:, हृदयस्य, आहार, शुद्धं
उत्तर:
(i) आहार
(ii) शुद्धं
(iii) स्मृति:
(iv) हृदयस्य

5. रेखांकितपदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-

(क) ब्रह्मज्ञानाय त्वया स्वयमेव अन्वेषणं क्रियताम् ।
(ख) पुत्रः तपस्तप्त्वा पुनः पितरं निकषा गच्छति ।
(ग) प्राणेन विना शरीरं क्रियाशून्यं भवति ।
(घ) प्राणाद् एव इमानि भूतानि जायन्ते ।
(ङ) प्राणशक्त्या एव शारीरिकक्रियाशक्तेर्विकासो भवति ।
उत्तर:
(क) ब्रह्मज्ञानाय केन स्वयमेव अन्वेषणं क्रियताम् ?
(ख) पुत्रः तपस्तप्त्वा पुनः कं निकषा गच्छति ?
(ग) केन विना शरीरं क्रियाशून्यं भवति ?
(घ) प्राणाद् एव इमानि कानि जायन्ते ?
(ङ) कया एव शारीरिकक्रियाशक्तेर्विकासो भवति ?