Class 9 Sanskrit Chapter 7 MCQ उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्

Students find these Class 9 Sanskrit MCQ Questions and Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् MCQ with Answers helpful for self-assessment and preparation.

उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् Class 9 MCQ Questions

Class 9 Sanskrit Chapter 7 MCQ Online Test

रेखांकितपदानां प्रसङ्गानुकूलम् अर्थचयनं कुरुत-

प्रश्न 1.
पापबुद्धिः निशीथे अटव्यां गच्छति ।
(क) प्रात:काले
(ख) दिवा
(ग) निशा
(घ) अर्धरात्रौ
उत्तर:
(घ) अर्धरात्रौ

प्रश्न 2.
अस्यास्मिन् अहनि धर्मबुद्धिः आह अवदत्-
(क) दिवसे
(ख) दिवस:
(ग) दिन:
(घ) अहः
उत्तर:
(क) दिवसे

प्रश्न 3.
सः प्रभूतं धनम् अर्जितवान्।
(क) बहवः
(ख) अत्यधिकम्
(ग) फलम्
(घ) सर्वम्
उत्तर:
(ख) अत्यधिकम्

प्रश्न 4.
परद्रव्येषु लोष्ठवत् इति
(क) पाषाणखण्डवत्
(ख) ताम्रखण्डवत्
(ग) रजतखण्डवत्
(घ) कनकखण्डवत्
उत्तर:
(क) पाषाणखण्डवत्

प्रश्न 5.
अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् उक्तवान् ।
(क) अकारयत्
(ख) अकथयत्
(ग) गतवान्
(घ) वक्तव्यम्
उत्तर:
(ख) अकथयत्

प्रश्न 6.
पापबुद्धिः स्वजनकं प्रबोधितवान् ।
(क) जागृतवान्
(ख) उक्तवान्
(ग) खादितवान्
(घ) कथितवान्
उत्तर:
(क) जागृतवान्

प्रश्न 7.
तौ देशान्तरं प्रस्थितौ ।
(क) प्रथमं देशं
(ख) अन्यदेशं प्रति
(ग) देशं प्रति
(घ) ग्रामं प्रति
उत्तर:
(ख) अन्यदेशं प्रति

प्रश्न 8.
भूमौ देशान्तरं व्रजति ।
(क) गच्छति
(ख) चलति
(ग) सज्जति
(घ) वदति
उत्तर:
(क) गच्छति

प्रश्न 9.
प्रहृष्टमनाः धर्मबुद्धिः अवदत्-
(क) दुःखीमनसा
(ख) प्रसन्नमनसा
(ग) विचलितमनसा
(घ) करुणमनसा
उत्तर:
(ख) प्रसन्नमनसा

प्रश्न 10.
द्यौ: भूमिः आपः हृदयं यमश्च ।
(क) जलम्
(ख) भोजनम्
(ग) अग्निः
(घ) वायुः
उत्तर:
(क) जलम्

प्रश्न 11.
अस्माकं प्राणै: सह यास्यति ।
(क) पास्यति
(ख) गमिष्यति
(ग) नंस्यति
(घ) भविष्यति
उत्तर:
(ख) गमिष्यति

प्रश्न 12.
तौ रिक्तं भाण्डं दृष्टवन्तौ ।
(क) पात्रम्
(ख) चषकम्
(ग) स्थालम्
(घ) यन्त्रम्
उत्तर:
(क) पात्रम्

प्रश्न 13.
भूमिं खनित्वा धनं निक्षिप्य गतवन्तौ ।
(क) दानं कृत्वा
(ख) खननं कृत्वा
(ग) पीत्वा
(घ) पानं कृत्वा
उत्तर:
(ख) खननं कृत्वा

प्रश्न 14.
द्वावपि धर्माधिकारिणं निकषा गतौ ।
(क) समीपम्
(ख) दूरम्
(ग) वामतः
(घ) दक्षिणतः
उत्तर:
(क) समीपम्

1. अधोलिखित- नाट्यांशं पठित्वा तदाधारितान् प्रश्नान् उत्तरत-

1. अतः आवां देशान्तरं गत्वा धनम् अर्जयित्वा आगच्छाव इति । अथ तस्य तद्वचनमाकर्ण्य प्रहृष्टमनाः धर्मबुद्धिः आह- अस्तु तावत् गुरुजनाज्ञया गच्छावः। (ततस्तौ गुरुजनानामनुमतिं प्राप्य शुभेऽहनि देशान्तरं प्रस्थितौ । पापबुद्धिः धर्मबुद्धेः प्रभावेण प्रभूतं धनं सम्पादितवान्)
पापबुद्धिः – मित्र! आवाभ्यामिदानीं प्रचुरं धनमुपार्जितम् । अत्रागत्य वर्षाणि व्यतीतानि, सर्वं धनं स्वीकृत्य स्वग्रामं गच्छावः ।
धर्मबुद्धिः – अथ किम्। तथैवास्तु।
(यदा तौ स्वनगरसमीपमागतवन्तौ तदा)
पापबुद्धिः – भद्र! एतत् सर्वं धनं गृहं प्रति नेतुं न उचितम्। अतः एतद् धनमत्रैव गहनारण्ये कुत्रापि भूमौ निक्षिप्य किञ्चिन्मात्रमादाय गृहं प्रविशावः ।
धर्मबुद्धिः – सत्यमेवाभिहितं भवता, तथैव कुर्वः । यथा द्वाभ्यां चिन्तितं तथैव भूमिं खनित्वा तत्रैव धनं निक्षिप्य स्वगृहं गतवन्तौ। अन्यस्मिन्नहनि पापबुद्धिः निशीथे अटव्यां गत्वा तत्सर्वं वित्तं समादाय गर्तं पूरयित्वा स्वभवनं गतवान्।
(अथ कतिचिद्दिनानन्तरम्)

I. एकपदेन उत्तरत – (केवलं प्रश्नद्वयम्)

1. क: गर्तं पूरयित्वा स्वभवनं गतवान्?
2. कस्य आज्ञया तौ गच्छत: ?
3. तौ धनं कुत्र निक्षिप्तवन्तौ ?

उत्तर:

1. पापबुद्धिः
2. गुरुजनस्य
3. गहनारण्ये

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)

1. ‘किं उचितं न अस्ति’ कौ देशान्तर प्रस्थितौ ?
2. अन्यास्मिन्नहनि पापबुद्धिः किं कृतवान्?
3. पापबुद्धिः धर्मबुद्धिं प्रति किं प्रस्तावं कृतवान्?

उत्तर:

1. धर्मबुद्धिः पापबुद्धिः च द्वौ देशान्तरं प्रस्थितौ ।
2. अन्यास्मिन्नहनि पापबुद्धिः निशीथे अटव्यां गत्वा तत्सर्वं वित्तं समादाय गर्तं पूरयित्वा स्वभवनं गतवान् ।
3. पापबुद्धिः प्रस्तावं कृतवान् यत् आवां देशान्तरं गत्वा धनम् अर्जयित्वा आगच्छाव इति ।

III. भाषिककार्यम्-

1. तौ देशान्तरं प्रस्थितौ । अत्र क्रियापदं किं आगतम् ?
2. “एतत् सर्वं धनं गृहं प्रति नेतुं न उचितम्।” अस्मिन् वाक्ये विशेषणपदं किम् आगतम् ।

उत्तर:

1. प्रस्थितौ
2. सर्वम्

2. (एवं द्वावपि विवदमानौ धर्माधिकारिणं निकषा गतौ)
धर्माधिकारी – ननु न कोऽपि साक्षी युवाभ्यामन्यतरस्य चौरकर्मणः । अतः यत्र मानुषप्रमाणम् अनुपलब्धं तत्र वनदेवता एव न्यायनिर्णयं करिष्यति । अतः प्रातःकाले युवामस्माभिः सह तत्र वनप्रदेशं गच्छतम् । तत्रैव निर्णयः भविष्यति ।
(अत्रान्तरे पापबुद्धिः गृहं गत्वा स्वजनकं प्रबोधितवान्)
पापबुद्धिः – तात! मया धर्मबुद्धेः प्रभूतः अर्थः चोरितः । भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति, अन्यथास्माकं प्राणैः सह यास्यति।
पिता – वत्स! द्रुतं वद, अहं किं करवाणि येन तद्द्रव्यं स्थिरं तिष्ठेत् ।
पापबुद्धिः – तात! अस्ति वनप्रदेशे महाशमी नाम वृक्षः । तस्मिन् महाकोटरम् अस्ति । तत्र भवान्साम्प्रतमेव प्रविशतु । ततः प्रभाते यदाहं सत्यश्रावणाय निवेदयामि, तदा भवता वक्तव्यं यद् धर्मबुद्धिः चौर इति । (तथा कृते, प्रात:काले स्नात्वा पापबुद्धिः धर्मबुद्धिना धर्माधिकारिणा च सह न्यायार्थं वनदेवतायाः समीपमुपागतः। अन्येऽपि सामाजिकाः तद्ष्टुमागता:)

I. एकपदेन उत्तरत – (केवलं प्रश्नद्वयम्)

1. न्यायनिर्णयं कः करिष्यति ?
2. महाशमीनाम वृक्षः कुत्र अस्ति ?
3. शमीकोटरे कः अस्ति ?

उत्तर:

1. वनदेवता
2. वनप्रदेशे
3. पापबुद्धिः

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)

1. पापबुद्धिः पितरम् प्रति किं कथयति ?
2. धर्माधिकारी किं कथयति ?
3. न्यायार्थं वनदेवतायाः समीपं के आगत: ?

उत्तर:

1. पापबुद्धिः पितरं प्रति कथयति यत् भवान् महाकोटरं प्रविशतु ततः प्रभाते यदाहं सत्यश्रावणस्य निवेदयामि, तदा भवता वक्तव्यं यत् धर्मबुद्धिः चौर इति ।
2. धर्माधिकारी कथयति यत् ननु न कोऽपि साक्षी युवाभ्यामन्यतस्य चौरकर्मणः । अतः यत्र मानुषप्रमाणम् अनुपलब्धं तत्र वनदेवता एव न्यायनिर्णयं करिष्यति ।
3. न्यायार्थं वनदेवतायाः समीपं पापबुद्धिः, धर्मबुद्धि:, धर्माधिकारी तथा अन्ये सामाजिकाः आगतः ।

III. भाषिककार्यम्-

1.  मया धर्मबुद्धेः प्रभूतः अर्थः चोरितः । अत्र विशेषणपदं किं आगतम् ?
2. शीघ्रम् इत्यर्थे नाट्यांशे किं पदं आगतम् ?

उत्तर:

1. प्रभूतः
2. शीघ्रम्

3. धर्मबुद्धिः – इदं मिथ्याभाषितमस्ति । नाहं चोरितवान् । अहम् एतत् शमीकोटरं वह्निभोज्यद्रव्यैः परिवेष्ट्य वह्निना प्रज्वालयामि ।
(तथा करोति) (अथ ज्वलति तस्मिन् शमीकोटरे अर्धदग्धशरीरः स्फुटितेक्षणः करुणं विलपन् पापबुद्धिपिता बहिरागतः)
ततश्च
जना: – (साश्चर्यम्) भोः! किमिदम्? किमिदम् ?
पिता पापबुद्धेः – एतत् सर्वमपि पापबुद्धेः चेष्टितम् । (इत्युक्त्वा मृत:)
धर्माधिकारी – एष पापबुद्धिः दण्डनीयः ।
(राजपुरुषाः नियमानुसारं पापबुद्धि दण्डितवन्तः धर्मबुद्धिं प्रशंसितवन्त: च)
सर्वे जनाः – भो धर्मबुद्धे ! त्वया सम्यक् कृतम्। पापबुद्धेः व्यर्थपाण्डित्यात् पिता वह्निना घातितः । अतः साधूक्तम्-
उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्।

I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)

1. ‘नाहं चोरितवान्’ कः कथयति ?
2. करुणं विलपन् कः बहिरागतः ?
3. के पापबुद्धिः दण्डितवन्तः ?

उत्तर:

1. धर्मबुद्धिः
2. पापबुद्धिपिता
3. राजपुरुषा:

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)

1. धर्मबुद्धिः किं करोति?
2. नियमानुसारं किं अभवत ?
3. किं साधूक्तम् ?

उत्तर:

1. धर्मबुद्धिः शमीकोटरं वह्निभोज्यद्रव्यैः परिवेष्ट्य वह्निना प्रज्वालयति ।
2. नियमानुसारं राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः धर्मबुद्धिं प्रशंसितवन्तः च।
3. उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् ।

III. भाषिककार्यम्-

1. ‘सः करुणं विलपन् बहिरागतः’। अस्मिन् वाक्ये कर्तृपदं किम् आगतम् ?
2. ‘प्रशंसितवन्तः’ इति पदे कः प्रत्ययः ?

उत्तर:

1. सः
2. क्तवतु

2 अधोलिखित- श्लोकान् पठित्वा तदाधारितान् प्रश्नान् उत्तरत-

1. मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्ठवत्।
आत्मवत्सर्वभूतेषु वीक्षन्ते धर्मबुद्धयः ।।

I. एकपदेन उत्तरत-

1. सर्वभूतेषु कथं पश्येत् ?
2. परद्रव्येषु कीदृशी दृष्टि: भवेत् ?

उत्तर:

1. आत्मवत्
2. लोष्ठवत्

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-

1. परदारेषु कथं पश्येत् ?
2. विद्वान् सर्वान् प्राणिनः कथं मन्यते ?

उत्तर:

1. परदारेषु मातृवत् पश्येत् ।
2. विद्वान् सर्वान् प्राणिनः आत्मवत् मन्यते।

III. भाषिककार्यम्-

1. ‘पश्यन्ति’ इति अर्थे किं समानपदं प्रयुक्तम् ?
2. ‘स्त्रीषु’ इति अर्थे किं समानपदं प्रयुक्तम् ।

उत्तर:

1. वीक्षन्त
2. दारेषु

2. विद्यां वित्तं शिल्पं तावन्नाप्नोति मानवः सम्यक् ।
यावद् व्रजति न भूमौ देशाद्देशान्तरं हृष्ट: ।।

I. एकपदेन उत्तरत-

1. देशाद्देशान्तरं गत्वा मानवः किं आप्नोति ?
2. मानवः कुत्र देशाद्देशान्तरं गच्छेत् ?

उत्तर:

1. वित्तम्
2. भूमौ

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-

1. मानवः किं किं सम्यक् न आप्नोति ?
2. मानवः कदा विद्यां वित्तं च प्राप्नोति ?

उत्तर:

1. मानव: विद्यां वित्तं, शिल्पं च सम्यक् न आप्नोति ।
2. यदा मानव: भूमौ देशाद्देशान्तरं व्रजति, तदा सः विद्यां वित्तं च प्राप्नोति ।

III. भाषिककार्यम् –

1. ‘धनम्’ इति पदस्य पर्यायपदं किं आगतम् ?
2. ‘आप्नोति’ इति क्रियापदस्य कर्ता कः अस्ति ?

उत्तर:

1. वित्तं
2. मानवः

3. मञ्जूषातः उचितं पदं चित्वा अधोलिखित- श्लोकानां अन्वयं पूरयत-

1. मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्ठवत् ।
आत्मवत्सर्वभूतेषु वीक्षन्ते धर्मबुद्धयः ।।

अन्वयः यः परदारेषु (i) ……… परद्रव्येषु (ii) …….. (च) सर्वभूतेषु (iii) …… पश्यति, स एव (iv) ….. अस्ति ।

मञ्जूषा-पण्डितः, आत्मवत्, मातृवत्, लोष्ठवत्
उत्तर:
(i) मातृवत्
(ii) लोष्ठवत्
(iii) आत्मवत्
(iv) पण्डित:

2. विद्यां वित्तं शिल्पं तावन्नाप्नोति मानवः सम्यक् ।
यावद् व्रजति न भूमौ देशाद्देशान्तरं हृष्ट: ।।

अन्वयः मानवः तावत् (i) …… वित्तं शिल्पं (च) सम्यक् (ii) ……. आप्नोति यावत् सः (iii) ….. (सन्) भूमौ देशात् (iv) ….. न व्रजति ।

मञ्जूषा- न, विद्यां, देशान्तरं, हृष्ट:
उत्तर:
(i) विद्यां
(ii) न
(iii) हृष्ट:
(iv) देशान्तरं

3. देशान्तरेषु बहुविधभाषावेषादि येन न ज्ञातम्।
भ्रमता धरणीपीठे तस्य फलं जन्मनो व्यर्थम्।।

अन्वयः येन धरणी पीठे (i) ….. (सता) देशान्तरेषु बहुविध (ii) …… वेषादि न ज्ञातम्, (iii) …… जन्मन: (iv) ….. व्यर्थम् (भवति)।

मञ्जूषा-भ्रमता, भाषा, तस्य, फलं,
उत्तर:
(i) भ्रमता
(ii) भाषा
(iii) तस्य
(iv) फलं

4. आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च ।
अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मो हि जानाति नरस्य वृत्तम् ।।

अन्वयः आदित्य:, चन्द्र: (i) …… अनल:, द्यौर भूमिः (ii) ….. हृदयं यमः च, अहः च, (iii) …… च उभे सन्ध्ये च (iv) …… (एते सर्वे हि नरस्य वृत्तं जानन्ति) ।

मञ्जूषा-रात्रि:, अनिलः, धर्मः, आपः
उत्तर:
(i) अनिल
(ii) आप:
(iii) रात्रि:
(iv) धर्मः

4 अधोलिखित- श्लोकानां भावार्थं मञ्जूषाशब्द-सहायतया पूरयत-

मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्ठवत् ।
आत्मवत्सर्वभूतेषु वीक्षन्ते धर्मबुद्धयः ।।

भावार्थ: – वास्तविकः विद्वान् सः एव अस्ति यः अन्य- स्त्रीणां मातृवत् (i) …… मन्यते। सः परकीयं धनं मृत्तिकाखण्डवत् निरर्थकं (ii) …… च पश्यति अर्थात् तस्मिन् लोभं न करोति। सः संसारस्य सर्वान् प्राणिनः आत्मवत् मन्यते, यथा सः स्वस्य (iii) ….. अनुभवति, तथैव अन्यानपि पश्यति । तादृश: उत्तमः दृष्टि: युक्त: (iv) ……. एव लोके ‘पण्डितः’ भवति कथ्यते ।

मञ्जूषा – सुख-दुःखं, तुच्छं, पूज्याः, मानवः
उत्तर:
(i) पूज्याः
(ii) तुच्छं
(iii) सुख-दु:खं
(iv) मानवः

2. विद्यां वित्तं शिल्पं तावन्नाप्नोति मानवः सम्यक् ।
यावद् व्रजत्ति न भूमौ देशाद्देशान्तरं हृष्ट: ।।

भावार्थ: – मनुष्यः तावत् पर्यन्तं पूर्णरूपेण विद्यां (i) …… कलां च प्राप्तुं न शक्नोति यावत् सः (ii) …… अस्यां पृथिव्यां एकस्मात् (iii) ….. अन्यं देशं प्रति (iv) …… न करोति। अतः ज्ञानस्य धनस्य च प्राप्तये भ्रमणं अनिवार्यं वर्तते ।
मञ्जूषा – धनं, प्रसन्नचित्तेन, देशात्, भ्रमणं
उत्तर:
(i) धनं
(ii) प्रसन्नचित्तेन
(iii) देशात्
(iv) भ्रमणं

3. देशान्तरेषु बहुविधभाषावेषादि येन न ज्ञातम्।
भ्रमता धरणीपीठे तस्य फलं जन्मनो व्यर्थम्।।

भावार्थ: – यः मनुष्यः पृथिव्यां (i) ….. कृत्वा अन्यदेशानां विविधा: (ii) ……. आचार-विचारान् च न जानाति, तस्य जीवनं (iii) …… अस्ति। ज्ञानवृद्धये (iv) ……. अतीव आवश्यकम्।

मञ्जूषा- देशाटनं, भाषा, भ्रमणं, निरर्थकं
उत्तर:
(i) भ्रमणं
(ii) भाषा:
(iii) निरर्थकं
(iv) देशाटनं

4. आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च ।
अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मो हि जानाति नरस्य वृत्तम् ।।

भावार्थ: – मनुष्यः किमपि (i) ……. करोति चेत् सः कदापि एकाकी न भवति । संसारस्य (ii) ….. शक्तयः यथा – सूर्य:, चन्द्र:, वायु, अग्नि, आकाशः, पृथ्वी, जलम्, मनुष्यस्य (iii) …… (हृदयम्), मृत्युदेवः (यमः), दिनम्, रात्रिः तथा च उभयकालस्य सन्ध्या (प्रात: सायम् च) – एते सर्वे मनुष्यस्य गुप्तं प्रकटं वा सर्वम् (iv) …… सदा पश्यन्ति । अतः कोऽपि पापकर्म कस्यचित् पुरतः गुप्तं न तिष्ठति ।

मञ्जूषा- आचरणं, कार्यं, अन्तःकरणम्, नैसर्गिक्यः
उत्तर:
(i) कार्यं
(ii) नैसर्गिक्य:
(iii) अन्तकरणम्
(iv) आचरणं

5. अधोलिखितं कथांशं पठित्वा मञ्जूषायाः उचितशब्दैः रिक्तस्थानानि पूरयत-

(क) कस्मिंश्चिद् देशे धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च द्वे (i) …… प्रतिवसतः स्म। एकदा पापबुद्धिना चिन्तितं यद् अहम् अतीव (ii) ….. अस्मि । अतः धर्मबुद्धिं स्वीकृत्य अन्यं देशं गच्छामि तत्र च धनं (iii) …… । सः धर्मबुद्धिं विदेशगमनाय (iv) ……. कृतवान्। तस्य वचनं श्रुत्वा धर्मबुद्धि: (v) …… अभवत्। ततस्तौ गुरुजनानाम् अनुमतिं प्राप्य (vi) …… प्रस्थितौ ।

मञ्जूषा-दरिद्रता – पीडित:, सम्पादयामि, प्रहृष्टमनाः, मित्रे, देशान्तरं प्रेरितं
उत्तर:
(i) मित्रे
(ii) दरिद्रता- पीडित:
(iii) सम्पादयामि
(iv) प्रेरितं
(v) प्रहृष्टमनाः
(vi) देशान्तरं

6. रेखांकितपदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-

(क) मनुष्यः किमपि कार्यं करोति ।
(ख) सः परकीयं धनं मृत्तिकाखण्डवत् निरर्थकं तुच्छं पश्यति ।
(ग) भूमिं खनित्वा धनं निक्षिप्य गतवन्तौ ।
(घ) अस्माकं प्राणैः सह यास्यति ।
(ङ) पापबुद्धिः स्वजनकं प्रबोधितवान्।
उत्तर:
(क) कः किमपि कार्यं करोति ?
(ख) सः परकीयं धनं कथं निरर्थकं तुच्छं पश्यति?
(ग) किं खनित्वा धनं निक्षिप्य गतवन्तौ ?
(घ) केषां प्राणै: सह यास्यति ?
(ङ) पापबुद्धिः कं प्रबोधितवान् ?