Class 9 Sanskrit Chapter 6 MCQ मनःपूतं समाचरेत्

Students find these Class 9 Sanskrit MCQ Questions and Chapter 6 मनःपूतं समाचरेत् MCQ with Answers helpful for self-assessment and preparation.

मनःपूतं समाचरेत् Class 9 MCQ Questions

Class 9 Sanskrit Chapter 6 MCQ Online Test

रेखांकितपदानां प्रसङ्गानुकूलम् अर्थचयनं कुरुत-

प्रश्न 1.
सहसा विदधीत न क्रियाम् ।
(क) त्वरितम्
(ख) दध्यात
(ग) गृह्णीयात्
(घ) कुर्याम
उत्तर:
(क) त्वरितम्

प्रश्न 2.
सहसा विदधीत न क्रियाम् ।
(क) रक्षेत्
(ख) कुर्यात्
(ग) गच्छेत्
(घ) पठेत्
उत्तर:
(ख) कुर्यात्

प्रश्न 3.
अविवेकः परमापदां पदम् ।
(क) आसनम्
(ख) परमम्
(ग) स्थानम्
(घ) गृहम्
उत्तर:
(ग) स्थानम्

प्रश्न 4.
अविवेकः परमापदां पदम् ।
(क) विपत्तीनाम्
(ख) आसक्तिनाम्
(ग) अविवेकः
(घ) क्रियाम्
उत्तर:
(क) विपत्तीनाम्

प्रश्न 5.
दैवं निहत्य कुरु पौरुषम् ।
(क) स्थानम्
(ख) भाग्यम्
(ग) शुद्धम्
(घ) वधम्
उत्तर:
(ख) भाग्यम्

प्रश्न 6.
वस्त्रपूतं जलं पिबेत् –
(क) पवित्रम्
(ख) शुद्धम्
(ग) वारि
(घ) भाग्यम्
उत्तर:
(ग) वारि

1. अधोलिखित- श्लोकान् पठित्वा तदाधारितान् प्रश्नान् उत्तरत-

1. दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत्।
सत्यपूतां वदेत् वाचं मनः पूतं समाचरेत्।।

I. एकपदेन उत्तरत-

1. कीदृशं जलं पिबेत् ?
2. कीदृशं पादं स्थापयेत् ?
3. सत्यपूतां किं वदेत् ?

उत्तर:

1. वस्त्रपूतम्
2. दृष्टिपूतम्
3. वाचम्

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-

1. कीदृशी वाणी वक्तव्या ?
2. कथं समाचरेत्?
3. कीदृशं पादं न्यसेत् ?

उत्तर:

1. सत्यपूतां वाणी वक्तव्या ।
2. मनःपूतं समाचरेत् ।
3. दृष्टिपूतं पादं न्यसेत् ।

III. भाषिककार्यम्-

(i) ‘पवित्र’ इति पदस्य पर्यायपदं किम् आगतम् ?
(क) पूतम्
(ख) वस्त्रम्
(ग) सत्यम्
(घ) मनः
उत्तर:
(क) पूतम्

(ii) ‘दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं’ अस्मिन् वाक्ये क्रियापदं किम् ?
(क) दृष्टि:
(ख) पूतम्
(ग) न्यसेत्
(घ) पादम्
उत्तर:
(ग) न्यसेत्

2. धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।
धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम् ॥

I. एकपदेन उत्तरत-

1. कति धर्मलक्षणानि सन्ति ?
2. ‘चौर्यं न करणीयम्’ इति पदस्य कः अर्थः ?
3. मनसः निग्रहः किं कथ्यते ?

उत्तर:

1. दश
2. अस्तेयम्
3. दम:

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-

1. कः क्रोधः इति कथ्यते ?
2. एषः श्लोकः कुतः उद्धृतः अस्ति ?
3. धर्मस्य दश लक्षणानि कानि सन्ति?

उत्तर:

1. क्रोधस्य अभावः अथवा क्रोधस्य त्यागः एव अक्रोधः इति कथ्यते ।
2. एषः श्लोकः मनुस्मृतिः इति ग्रन्थात् उद्धृतः अस्ति।
3. धृति:, क्षमा, दम:, अस्तेयम्, शौचम्, इन्द्रियनिग्रहः, धीः, अक्रोधः च इति धर्मस्य दश लक्षणानि विद्या, सत्यम्, सन्ति ।

III. भाषिककार्यम्-

(i) ‘क्रोधस्य अभाव:’ इति अर्थे किं पदं प्रयुक्तम् ?
(क) धृतिः
(ख) क्षमा
(ग) अक्रोधः
(घ) सत्यम्
उत्तर:
(ग) अक्रोधः

(ii) ‘इन्द्रियाणां निग्रह:’ इति अर्थे किं पदं प्रयुक्तम् ?
(क) इन्द्रियनिग्रहः
(ख) विद्या
(ग) धीः
(घ) दशकं
उत्तर:
(क) इन्द्रियनिग्रहः

3. यद्यदाचरति श्रेष्ठः तत्तदेवेतरो जनः ।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ।।

I. एकपदेन उत्तरत-

1. कः यद् आचरति तत् एव इतरः जनः आचरति ?
2. कुत: गृहीतः एषः श्लोक : ?

उत्तर:

1. श्रेष्ठ:
2. भगवद्गीता

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-

1. लोक: किं अनुवर्तते ?
2. श्लोकस्य अभिप्रायः लिखत ?

उत्तर:

1. श्रेष्ठः जनः यत् प्रमाणं कुरुते, लोकः तद् अनुवर्तते।
2. अस्मिन् संसारे सामान्याः जनाः सदैव आदर्शपुरुषाणाम् अनुकरणं कुर्वन्ति । यदि सः सन्मार्गं प्रदर्शयति, समाजः अपि चलति ।

III. भाषिककार्यम्-

1. ‘कुरुते’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ?
2. यद्यद् आचरति श्रेष्ठः अत्र कर्तृपदं किम् अस्ति ?

उत्तर:

1. सः
2. श्रेष्ठः

4. प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः ।
विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति।।

I. एकपदेन उत्तरत-

1. के विघ्नभयेन कार्य न प्रारभन्ते ?
2. किं कृत्वा मध्याः जनाः कार्यं विरमन्ति ?

उत्तर:

1. नीचैः
2. प्रारभ्य (विघ्नविहता:)

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-

1. कति श्रेण्यः पुरुषाणां भवन्ति ?
2. के विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः कार्यं न परित्यजन्ति ?

उत्तर:

1. पुरुषाणां तिस्रः श्रेण्यः भवन्ति – नीचः, मध्यमः, उत्तमः च।
2. उत्तमजनाः विघ्नैः ः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः कार्यं न परित्यजन्ति ।

III. भाषिककार्यम्-

1. ‘उत्तमजनाः’ इत्यस्य पदस्य समासविग्रहं कुरुत ।
2. “उत्तमजनाः न परित्यजन्ति” अत्र कर्तृपदं किम् ?

उत्तर:

1. उतमाः च असौ जनाः ।
2. उत्तमजना:

5. पुराणमित्येव न साधु सर्वं न चापि काव्यं नवमित्यवद्यम्।
सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः ॥

I. एकपदेन उत्तरत-

1. मूढः जनः कीदृशः भवति ?
2. सन्तः किं कृत्वा श्रेष्ठतरं वस्तु भजन्ते ?

उत्तर:

1. परप्रत्ययनेयबुद्धिः
2. परीक्षाम्

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-

1. श्लोकानुसारं विवेकशीलः मनुष्यः कः ?
2. किं सर्वं साधु न अस्ति ?

उत्तर:

1. यः स्वयं विचारं कृत्वा सत्य-असत्यस्य निर्णयं करोति, सः एव विवेकशीलः अस्ति ।
2. ‘पुराणम्’ इत्येव सर्वं साधु न भवति ।

III. भाषिककार्यम्-

1. ‘नवम् काव्यम्’ अत्र विशेषणपदं किम् ?
2. “मूर्खः” इति अर्थे किं पदं श्लोके आगतम् ?

उत्तर:

1. नवम्
2. मूढः

6. सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम्।
वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः ।।८।।

I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)

1. क्रियां कथं न विदधीत् ?
2. सम्पदः कीदृशाः भवन्ति ?

उत्तर:

1. सहसा
2. गुणलुब्धाः

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्)

1. परमापदां किं पदम् ?
2. गुणलुब्धाः सम्पदः स्वयमेव हि कं वृणते ?

उत्तर:

1. अविवेकः परमापदां पदम् अस्ति ।
2. विमृश्यकारिणं एवं गुणलुब्धाः सम्पदः स्वयमेव वृणते ।

III. भाषिककार्यम्-

(i) ‘सम्पदं’ इति पदस्य कः विपर्ययः प्रयुक्तः ?
(क) आपदाम्
(ख) पदाम्
(ग) पदम्
(घ) विपदः
उत्तर:
(क) आपदाम्

(ii) ‘गुणलुब्धाः सम्पदः’ अनयोः पदयोः विशेषणं किम् ?
(क) सम्पदः
(ख) गुणलुब्धाः
(ग) गुण:
(घ) लुब्धाः
उत्तर:
(ख) गुणलुब्धाः

2. मञ्जूषातः उचितं पदं चित्वा अधोलिखित- श्लोकानां अन्वयं पूरयत-

1. दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत्।
सत्यपूतां वदेत् वाचं मनः पूतं समाचरेत्॥

अन्वयः – दृष्टिपूतं (i) …….. न्यसेत्, वस्त्रपूतं (ii) ……. पिबेत्। सत्यपूतां वाचं (iii) …… मन: (iv) …… समाचरेत्।

मञ्जूषा-पूतं, पादं, जलं, वदेत्
उत्तर:
(i) पदं
(ii) जलं
(iii) वदेत्
(iv) पूतं

2. धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः।
धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम् ॥

अन्वयः – धृति:, क्षमा, (i) ……….. अस्तेयं, शौचम् (ii) ……….. धी:, (iii) ….. सत्यम् अक्रोधः (च इति) दशकं (iv) ….. (भवति) ।

मञ्जूषा-विद्या, इन्द्रियनिग्रहः, धर्मलक्षणं, दमः
उत्तर:
(i) दमः
(ii) इन्द्रियनिग्रहः
(iii) विद्या
(iv) धर्मलक्षणं

3. यद्यदाचरति श्रेष्ठः तत्तदेवेतरो जनः ।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ।।

अन्वयः श्रेष्ठः यत् यत् (i) ……. इतरः जनः तत् तत् (ii) ….. (आचरति) सः यत् (iii) ….. कुरुते लोक: (iv) ……. अनुवर्तते।

मञ्जूषा-प्रमाणं, एव, तत्, आचरति
उत्तर:
(i) आचरति
(ii) एव
(iii) प्रमाणं
(iv) तत्

4. प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः ।
विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति।।

अन्वयः नीचैः विघ्नभयेन (कार्यं) (i) ……. प्रारभ्यते खलु । मध्याः (कार्यं) प्रारभ्य (ii) …… (कार्यात्) विरमन्ति। उत्तमजना: (कार्यं) (iii) …… विघ्नैः पुनः पुनः अपि (iv) …… (कार्यं) न परित्यजन्ति ।

मञ्जूषा – प्रतिहन्यमानाः, विघ्नविहताः, प्रारभ्य, न
उत्तर:
(i) न
(ii) विघ्नविहता:
(iii) प्रारभ्य
(iv) प्रतिहन्यमानाः

5. पुराणमित्येव न साधु सर्वं न चापि काव्यं नवमित्यवद्यम्।
सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः ॥

अन्वयः – पुराणम् इति सर्वं (i) …….. न (वर्तते), काव्यं (ii) …….. इति अवद्यं न वर्तते, सन्त: (iii) ……. अन्यतरत् भजन्ते, (iv) …… परप्रत्ययनेयबुद्धिः भवति ।

मञ्जूषा – मूढः, परीक्ष्य, नवम्, साधु
उत्तर:
(i) साधु
(ii) नवम्
(iii) परीक्ष्य
(iv) मूढ:

6. सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम्।
वृते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः ।।

अन्वयः क्रियां सहसा (i) …….. विदधीत, अविवेक: (ii) ……. आपदां पदम् (भवति) हि (iii) …….. सम्पदः स्वयमेव (iv) ……. वृणते।

मञ्जूषा – विमृश्यकारिणं, न, परम्, गुणलुब्धाः
उत्तर:
(i) न
(ii) परम्
(iii) गुणलुब्धाः
(iv) विमृश्यकारिणं

3. अधोलिखित- श्लोकानां भावार्थं मञ्जूषाशब्द-सहायतया पूरयत-

1. दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत्।
सत्यपूतां वदेत् वाचं मनः पूतं समाचरेत्।।

भावार्थः जीवने सर्वत्र पवित्रता, सावधानी शुचिता च आवश्यक: अस्ति। मार्गे चलन्तः नेत्राभ्यां सम्यक् (i) …… दृष्ट्वा एव पादं स्थापनीयम्। जलं वस्त्रेण संशोध्य एव (ii) ……. पातव्यम् येन सूक्ष्मजीवाः न नश्येयुः । वाणी (iii) …… परिष्कृता भवेत्। असत्यं न वक्तव्यम् यत् किमपि कार्यं (iv) ….. शुद्धं कृत्वा आचरणं करणीयम् ।

मञ्जूषा – सत्येन दृष्ट्वा, मनसा, पातव्यम्
उत्तर:
(i) दृष्ट्वा
(ii) पातव्यम्
(iii) सत्येन
(iv) मनसा

2. धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः।
धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम् ॥

भावार्थः – महर्षिणा मनुना धर्मस्य दश लक्षणानां वर्णनं कृतम् अस्ति। मनुष्यस्य जीवने एते दश गुणाः परमावश्यकाः सन्ति एते गुणाः सन्ति (i) …… अन्येषां अपराधस्य सहनम् (क्षमा) मनसः (ii) …… (दमः) चौर्यस्य अभावः (अस्तेयम्) बाह्य पवित्रता (iii) ……. इन्द्रियाणां वशीकरणं बुद्धेः विकासः (धी:) (iv) …… वा विद्या (विद्या) सत्यभाषणम् (सत्यम्) तथा क्रोधस्य त्यागः (अक्रोधः) एतेषाम् आचरणमेव वास्तविकः धर्मः अस्ति।

मञ्जूषा- आत्मज्ञान, शौचम्, नियन्त्रणम्, धैर्यं
उत्तर:
(i) धैर्यं
(ii) नियन्त्रणम्
(iii) शौचम्
(iv) आत्मज्ञान

3. यद्यदाचरति श्रेष्ठः तत्तदेवेतरो जनः ।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ।।

भावार्थ: – भगवान श्रीकृष्णः श्रेष्ठपुरुषाणाम् आचरणस्य महत्वं प्रतिपादयति-यत् श्रेष्ठः अथवा महापुरुषः यत्-यत् (i) …… करोति, समाजस्य अन्ये जनाः अपि (ii) …… अनुसरन्ति । सः श्रेष्ठः पुरुषः स्वकीयेन (iii) …… यः आदर्श (प्रमाणं) स्थापयति, सम्पूर्ण: (iv) …… (लोकः) तस्यैव अनुसरणं करोति। अतः समाजस्य कल्याणार्थं श्रेष्ठजनैः सर्वदा आदर्शशास्त्रसम्मतं च आचरणं करणीयम् ।

मञ्जूषा – आचरणेन, तदेव, कर्म, संसार:
उत्तर:
(i) कर्मं
(ii) तदेव
(iii) आचरणेन
(iv) संसार

4. प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः।
विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति।।

भावार्थ: अस्मिन् संसारे त्रयः प्रकारकाः मनुष्याः भवन्ति । ये अधमा जना: (i) ….. भयेन किमपि कार्यं न प्रारभन्ते एव । मध्यमाः जनाः कार्यं तु प्रारभन्ते परन्तु यदि (ii) ….. विघ्नाः आगच्छन्ति तर्हि ते कार्यं मध्ये एव त्यजन्ति । ये (iii) ….. पुरुषाः सन्ति ते कार्य प्रारभ्य पुनः पुनः विघ्नैः बाधिताः अपि (iv) …… कदापि न त्यजन्ति, यावत् सफलता न प्राप्यते । अस्माभिः सदा उत्तमपुरुषः भवितव्यम् यतः दृढनिश्चयेन एव कार्यसिद्धिः भवति।

मञ्जूषा- श्रेष्ठाः, विघ्नानां कार्यं, मार्गे
उत्तर:
(i) विघ्नानां
(ii) मार्गे
(iii) श्रेष्ठा:
(iv) कार्यं

5. पुराणमित्येव न साधु सर्वं न चापि काव्यं नवमित्यवद्यम्।
सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः ।।

भावार्थ: – किमपि प्राचीनं (पुराणं) वर्तते तत् सर्वं केवलं प्राचीनत्वात् एव (i) …….. न भवति । तथैव यत् किमपि नवीनं काव्यं वा वस्तु अस्ति, तत् केवलं नवीनत्वात् एव (ii) …… वा निन्दनीयं न भवति । विद्वांसः (सन्तः) किमपि वस्तु स्वीकर्तुं पूर्वं स्वविवेकेन तस्य (iii) ……. परीक्षणं कुर्वन्ति । परीक्षायाः अनन्तरं यत् उत्तमं प्रतीयते, तदेव ते गृह्णन्ति, परन्तु मूर्खः मनुष्यः स्वबुद्धेः प्रयोगं न करोति, स: (iv) …….. विचारेण अथवा कथनेन एव स्वमतं निश्चितं करोति ।

मञ्जूषा – परीक्षाम्, श्रेष्ठं, अन्येषाम्, दोषपूर्णं
उत्तर:
(i) श्रेष्ठं
(ii) दोषपूर्णं
(iii) परीक्षाम्
(iv) अन्येषाम्

6. सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम्।
वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः ।।

भावार्थ: – कार्याणि तु सुविचार्य एव करणीयानि । ये विचारं विना (i) …… एव कार्यं कुर्वन्ति ते (ii) ……. भवन्ति यतः (iii) …….. एव विपत्तीनां (iv) ……. अस्ति ।

मञ्जूषा-अविवेक:, सहसा, कारणम्, दुःखिनः
उत्तर:
(i) सहसा
(ii) दु:खिन:
(iii) अविवेकः
(iv) कारणम्

4. रेखांकितपदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-

(क) अस्माभिः सर्वाणि कार्याणि पवित्रेण मनसा करणीयानि ।
(ख) एतानि सुभाषितानि वर्तमानसमये अपि उपयोगीनि सन्ति ।
(ग) दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् ।
(घ) कार्याणि तु सुविचार्य एव करणीयानि ।
(ङ) अविवेकः परमापदां पदम् ।
(च) महर्षिणा मनुना धर्मस्य दश लक्षणानां वर्णनं कृतम् अस्ति।
उत्तर:
(क) काभिः सर्वाणि कार्याणि पवित्रेण मनसा करणीयानि ?
(ख) एतानि सुभाषितानि कदा अपि उपयोगीनि सन्ति ?
(ग) कथं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् ?
(घ) कानि तु सुविचार्य एव करणीयानि ?
(ङ) कः परमापदां पदम् ?
(च) महर्षिणा केन धर्मस्य दश लक्षणानां वर्णनं कृतम् अस्ति ?