• NCERT Solutions
    • NCERT Library
  • RD Sharma
    • RD Sharma Class 12 Solutions
    • RD Sharma Class 11 Solutions Free PDF Download
    • RD Sharma Class 10 Solutions
    • RD Sharma Class 9 Solutions
    • RD Sharma Class 8 Solutions
    • RD Sharma Class 7 Solutions
    • RD Sharma Class 6 Solutions
  • Class 12
    • Class 12 Science
      • NCERT Solutions for Class 12 Maths
      • NCERT Solutions for Class 12 Physics
      • NCERT Solutions for Class 12 Chemistry
      • NCERT Solutions for Class 12 Biology
      • NCERT Solutions for Class 12 Economics
      • NCERT Solutions for Class 12 Computer Science (Python)
      • NCERT Solutions for Class 12 Computer Science (C++)
      • NCERT Solutions for Class 12 English
      • NCERT Solutions for Class 12 Hindi
    • Class 12 Commerce
      • NCERT Solutions for Class 12 Maths
      • NCERT Solutions for Class 12 Business Studies
      • NCERT Solutions for Class 12 Accountancy
      • NCERT Solutions for Class 12 Micro Economics
      • NCERT Solutions for Class 12 Macro Economics
      • NCERT Solutions for Class 12 Entrepreneurship
    • Class 12 Humanities
      • NCERT Solutions for Class 12 History
      • NCERT Solutions for Class 12 Political Science
      • NCERT Solutions for Class 12 Economics
      • NCERT Solutions for Class 12 Sociology
      • NCERT Solutions for Class 12 Psychology
  • Class 11
    • Class 11 Science
      • NCERT Solutions for Class 11 Maths
      • NCERT Solutions for Class 11 Physics
      • NCERT Solutions for Class 11 Chemistry
      • NCERT Solutions for Class 11 Biology
      • NCERT Solutions for Class 11 Economics
      • NCERT Solutions for Class 11 Computer Science (Python)
      • NCERT Solutions for Class 11 English
      • NCERT Solutions for Class 11 Hindi
    • Class 11 Commerce
      • NCERT Solutions for Class 11 Maths
      • NCERT Solutions for Class 11 Business Studies
      • NCERT Solutions for Class 11 Accountancy
      • NCERT Solutions for Class 11 Economics
      • NCERT Solutions for Class 11 Entrepreneurship
    • Class 11 Humanities
      • NCERT Solutions for Class 11 Psychology
      • NCERT Solutions for Class 11 Political Science
      • NCERT Solutions for Class 11 Economics
      • NCERT Solutions for Class 11 Indian Economic Development
  • Class 10
    • NCERT Solutions for Class 10 Maths
    • NCERT Solutions for Class 10 Science
    • NCERT Solutions for Class 10 Social Science
    • NCERT Solutions for Class 10 English
    • NCERT Solutions For Class 10 Hindi Sanchayan
    • NCERT Solutions For Class 10 Hindi Sparsh
    • NCERT Solutions For Class 10 Hindi Kshitiz
    • NCERT Solutions For Class 10 Hindi Kritika
    • NCERT Solutions for Class 10 Sanskrit
    • NCERT Solutions for Class 10 Foundation of Information Technology
  • Class 9
    • NCERT Solutions for Class 9 Maths
    • NCERT Solutions for Class 9 Science
    • NCERT Solutions for Class 9 Social Science
    • NCERT Solutions for Class 9 English
    • NCERT Solutions for Class 9 Hindi
    • NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit
    • NCERT Solutions for Class 9 Foundation of IT
  • CBSE Sample Papers
    • Previous Year Question Papers
    • CBSE Topper Answer Sheet
    • CBSE Sample Papers for Class 12
    • CBSE Sample Papers for Class 11
    • CBSE Sample Papers for Class 10
    • CBSE Sample Papers for Class 9
    • CBSE Sample Papers Class 8
    • CBSE Sample Papers Class 7
    • CBSE Sample Papers Class 6
  • Textbook Solutions
    • Lakhmir Singh
    • Lakhmir Singh Class 10 Physics
    • Lakhmir Singh Class 10 Chemistry
    • Lakhmir Singh Class 10 Biology
    • Lakhmir Singh Class 9 Physics
    • Lakhmir Singh Class 9 Chemistry
    • PS Verma and VK Agarwal Biology Class 9 Solutions
    • Lakhmir Singh Science Class 8 Solutions

Learn CBSE

NCERT Solutions for Class 6, 7, 8, 9, 10, 11 and 12

Class 6 Sanskrit Chapter 11 Notes पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि Summary

September 19, 2024 by Veerendra

Class 6 Sanskrit Chapter 11 Notes Summary पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि

पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि Class 6 Summary

इस पाठ में उत्तम सूक्तियों का संग्रह है। ये सूक्तियाँ मुख्यतः चाणक्य नीति मनुस्मृति पञ्चतंत्र हितोपदेश तथा रामायण से संगृहीत की गई हैं। इनका सार इस प्रकार है।

इस पृथ्वी पर वस्तुतः तीन ही रत्न हैं- अन्न, जल और सुभाषित। हीरा, मोतीं, पुखराज आदि पत्थरों को तो मूर्खों ने रत्न मान लिया है।

यह मेरा है, यह पराया है- यह सोच छोटे दिल वालों की होती है। विशाल हृदय वालों के लिए (सम्पूर्ण) पृथ्वी परिवार है।

कार्य परिश्रम से ही सिद्ध होते हैं तथा विचार करने मात्र से नहीं । कारण कि सोते हुए सिंह के मुख में मृग स्वयं प्रवेश नहीं कर जाते हैं।
जो व्यक्ति अभिवादन करता है और वृद्ध लोगों की सेवा करता है, उसकी चार चीजें आयु, विद्या, यश और बल अवश्य बढ़ते हैं।

उद्यम, साहस, धैर्यं, बुद्धि, शक्ति, पराक्रम-ये छह जहाँ विद्यमान होती हैं, वहाँ भाग्य भी सहायता करता है। विद्या विनय देती है, विनय से पात्रता आती है, पात्रता से व्यक्ति धन प्राप्त करता है, धन से धर्म और उससे सुख प्राप्त करता है।

हे लक्ष्मण ! यह स्वर्ण निर्मित लङ्का भी मुझे अच्छी नहीं लगती है। जन्मदात्री और जन्मभूमि स्वर्ग से भी बढ़कर है। पुस्तक में स्थित जो विद्या तथा पराए हाथ में गया हुआ जो धन, कार्य उपस्थित होने पर न तो वह विद्या और न ही वह धन उपयोग के लिए होता है।

पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि Class 6 Notes

मूलपाठः, शब्दार्थाः, अन्वयाः, सरलार्थाः, अभ्यासकार्यम् च

Class 6 Sanskrit Chapter 11 Notes पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि Summary 2.4

शब्दार्था:-
स्फोरकपत्राणि – बोधक पत्र ।
भित्तौ – दीवार पर ।
तदनन्तरं तत्पश्चात् ।
पश्यन्तु – देखो ।
अस्माकं कृते – हमारे लिए ।
यच्छन्ति – देते हैं।
तर्हि – तो |
अद्य- आज ।
मम हस्ते – मेरे हाथ में।
सरलार्थ :- हे छात्रो! देखो, आज मेरे हाथ में बोधकपत्र हैं।
छात्र – श्रीमान् ! बोधकपत्र में क्या है?
अध्यापक – हे छात्रों ! इन बोधकपत्रों को दीवार पर चिपका दो । तत्पश्चात् स्वयं ही देखो।
छात्र – श्रीमान्! बोधकपत्र में तो सुन्दर चित्र है। श्लोक भी हैं।
अध्यापक – सत्य है। ये सुभाषित हैं। सुन्दर वचन ही सुभाषित होते हैं। ये हमारे लिए उत्तमकार्य के लिए प्रेरणा देते हैं।
श्रीमान् ! हम स्वयं सुभाषित पढ़ेंगे।

(क)
Class 6 Sanskrit Chapter 11 Notes पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि Summary 2.5
पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम् ।
मूढैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते ॥

पदच्छेद :- पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलम् अन्नम् सुभाषितं मूढैः पाषाण – खण्डेषु रत्न – संज्ञा विधीयते ।
अन्वयः – पृथिव्यां जलम् अन्नं सुभाषितम् (इति) त्रीणि रत्नानि (सन्ति) । मूढैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते ।

भावार्थ:-
पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि सन्ति । तानि रत्नानि जलम् अन्नं सुभाषितं च भवन्ति । किन्तु मूर्खजना: तु पाषाणखण्डान् रत्नानि इति वदन्ति ।

शब्दार्था:-
पृथिव्याम् – पृथ्वी पर ।
त्रीणि-तीन ।
मूढैः – मूर्ख लोगों के द्वारा।
पाषाण – पत्थर |
संज्ञा – नाम |

सरलार्थ:- पृथिवी पर जल, अन्न और सुभाषित – ये तीन ही रत्न हैं। मूर्ख लोगों के द्वारा (हीरा, मोती, पुखराज आदि) पत्थर के टुकड़ों का नाम ‘रत्न’ दिया गया है।

(ख)
Class 6 Sanskrit Chapter 11 Notes पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि Summary 2.6
अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम् ।
उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ॥
पदच्छेद:- अयं निजः परः वा इति गणना लघुचेतसाम् उदारचरितानां तु वसुधा एव कुटुम्बकम्।
अन्वयः – अयं निजः परः वा इति गणना लघुचेतसां (जनानां भवति) । उदारचरितानां (जनानां) तु वसुधा एव कुटुम्बकम् (भवति)।
भावार्थ:- एषः स्वजनः अस्ति, एषः च परः जनः अस्ति इति एतादृशं चिन्तनं तु सङ्कुचितभावयुक्तानां जनानां भवति । येषाम् उदारस्वभावः अस्ति तेषां कृते तु सम्पूर्णा पृथ्वी एव परिवारः भवति ।
शब्दार्था:-
निजः – मेरा |
परः – पराया ।
लघु – छोटा ।
चेतसाम् – दिल वाले |
वसुधा – पृथ्वी ।
एव – ही।
कुटुम्बकम् – परिवार।
सरलार्थ:- यह मेरा है, यह पराया है – ऐसी सोच (गणना) छोटे दिल वाले (लोगों) की होती है । उदार हृदय वालों के लिए (सम्पूर्ण) पृथ्वी ही परिवार है।

(ग)
Class 6 Sanskrit Chapter 11 Notes पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि Summary 2.7
उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः ।
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः ॥
पदच्छेद :- उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः ।
अन्वयः – कार्याणि उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति मनोरथैः न (सिद्ध्यन्ति) । (यथा) मृगाः (स्वयं) सुप्तस्य सिंहस्य मुखे न प्रविशन्ति ।
भावार्थ:-
वयं यानि कार्याणि कुर्मः तानि केवलम् इच्छया न सिद्ध्यन्ति । कार्यस्य सिद्ध्यर्थं परिश्रमः तु आवश्यकः एव । सिंह: यद्यपि शक्तिमान् भवति तथापि आहारस्य कृते सः अपि परिश्रमं करोति । सुप्तस्य सिंहस्य मुखे मृगाः स्वयम् एव न प्रविशन्ति ।
शब्दार्था:-
उद्यमेन परिश्रम से।
सिध्यन्ति – सिद्ध होते हैं।
मनोरथैः – इच्छाओं से नहीं ।
सुप्तस्य – सोए हुए ।
प्रविशन्ति प्रवेश कर जाते हैं।
सरलार्थ:- कार्य परिश्रम के द्वारा सिद्ध होते हैं, इच्छाओं से नहीं (होते हैं) । (जिस प्रकार) मृग सोए हुए सिंह के मुख में (स्वयं) प्रवेश नहीं कर जाते हैं।
Class 6 Sanskrit Chapter 11 Notes पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि Summary 2.8

(घ)
Class 6 Sanskrit Chapter 11 Notes पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि Summary 2.9
अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः ।
चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुर्विद्या यशो बलम् ॥
पदच्छेद :- अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुः विद्या यशः बलम् ।
अन्वयः – नित्यम् अभिवादनशीलस्य वृद्धोपसेविनः तस्य आयुः विद्या यशः बलम् (च इति) चत्वारि वर्धन्ते ।
भावार्थ:-
यः जनः सर्वदा वृद्धानां ज्येष्ठानां च सेवां सम्मानं च करोति तथा च यः तान् सविनयं प्रणमति, तस्य जनस्य आयुः विद्या यशः बलं च वर्धन्ते ।
शब्दार्था:-
अभिवादनशीलस्य – जो प्रणाम करता है।
नित्यम् – प्रतिदिन / सदा ।
वृद्धोपसेविनः – जो वृद्ध लोगों की सेवा करता है।
चत्वारि – चार |
तस्य – उसकी ।
सरलार्थ:- सदा (बड़ों को) प्रणाम करने वाले का, वृद्धों की सेवा करने वाले उस (व्यक्ति) की आयु, विद्या, यश और बल चारों बढ़ते हैं।

Class 6 Sanskrit Chapter 11 Notes पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि Summary

(ङ)
Class 6 Sanskrit Chapter 11 Notes पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि Summary 3.1
उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः ।
षडेते यत्र वर्तन्ते तत्र देवः सहायकृत् ॥
पदच्छेद :- उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः षड् एते यत्र वर्तन्ते तत्र देवः सहायकृत् ।
अन्वयः- यत्र उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धि; शक्तिः पराक्रमः च एते षड् वर्तन्ते तत्र देवः सहायकृत् (भवति) । भावार्थ:- यः जनः परिश्रमं करोति, साहसं करोति, धैर्यं धरति, बुद्धेः प्रयोगं करोति, बलशाली वर्तते, पराक्रमी च वर्तते तस्य कार्ये परमेश्वरः अपि सहायतां करोति ।
शब्दार्था:-
उद्यमः परिश्रम |
षड् – छह ।
वर्त्तन्ते – वर्तमान हैं।
देव: – भाग्य या परमात्मा ।
एते – ये ।
यत्र – जहाँ ।
सहायकृत् – सहायता करने वाला ।
सरलार्थ:- जहाँ परिश्रम, साहस, धैर्य, बुद्धि, शक्ति और पराक्रम- ये छह (चीजें) वर्तमान हैं, वहाँ भाग्य सहायता करता है।

(च)
Class 6 Sanskrit Chapter 11 Notes पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि Summary 3.2
विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम् ।
पात्रत्वाद्धनमाप्नोति धनाद्धर्मं ततः सुखम् ॥
पदच्छेदः – विद्या ददाति विनयं विनयात् याति पात्रतां पात्रत्वात् धनम् आप्नोति धनात् धर्मम् ततः सुखम् ।
अन्वयः – विद्या विनयं ददाति (मनुष्य) विनयात् पात्रतां याति पात्रत्वात् धनम् आप्नोति, धनात् धर्म ततः सुखम् (च आप्नोति) ।
भावार्थ:- विद्या विनयं ददाति विनयकारणेन जनः योग्यतां प्राप्नोति, योग्यः जनः सरलतया धनम् अर्जयति, धनेन धर्मम् आचरति धर्मस्य आचरणेन जनः सुखं प्राप्नोति, अतः विद्या अवश्यमेव सुखं ददाति ।

शब्दार्था:-
ददाति – देती है।
याति – प्राप्त होता है।
पात्रताम् – योग्यता को ।
आप्नोति – प्राप्त करता है।
ततः- तत्पश्चात् ।
सरलार्थ:- विद्या विनय देती है। विनय से योग्यता को प्राप्त होता है। योग्य होने से (व्यक्ति) धन को प्राप्त करता है। धन से धर्म को तथा तत्पश्चात् सुख को ( प्राप्त करता है)।

(छ)
Class 6 Sanskrit Chapter 11 Notes पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि Summary 3.3
अपि स्वर्णमयी लङ्का न मे लक्ष्मण रोचते ।
जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी ।
पदच्छेद :- अपि स्वर्णमयी लङ्का न मे लक्ष्मण रोचते जननी जन्मभूमिः च स्वर्गात् अपि गरीयसी ।
अन्वयः – हे लक्ष्मण ! स्वर्णमयी अपि लङ्का मे (मह्यं) न रोचते । यतो हि जननी जन्मभूमिः च स्वर्गात् अपि गरीयसी (भवति) ।
भावार्थ:- श्रीरामः लक्ष्मणं कथयति यत् हे लक्ष्मण ! यद्यपि का स्वर्णमयी अस्ति तथापि लङ्कायां निवासः न मह्यं रोचते, यतः जननी जन्मभूमिः च इति द्वयं स्वर्गात् । अपि श्रेष्ठम् अस्ति । अत: मातृभूमौ निवासः उचितः ।
शब्दार्था:- अपि भी।
स्वर्णमयी – सोने से निर्मित।
मे – मुझे ।
रोचते – रुचिकर लगती है।
स्वर्गादपि – (स्वर्गात्+अपि ) – स्वर्ग से भी।
गरीयसी- – बढ़कर |
सरलार्थ :- हे लक्ष्मण! स्वर्णनिर्मित भी लङ्का मुझे रुचिकर नहीं लगती है। (कारण कि) जननी और जन्मभूमि स्वर्ग से भी बढ़कर है।

(ज)
Class 6 Sanskrit Chapter 11 Notes पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि Summary 3.4
पुस्तकस्था तु या विद्या परहस्तगतं धनम्।
कार्यकाले समुत्पन्ने न सा विद्या न तद्धनम्॥
पदच्छेद :- पुस्तकस्था तु या विद्या परहस्तगतं धनम् कार्यकाले समुत्पन्ने न सा विद्या न तद् धनम्।
अन्वयः – पुस्तकस्था तु या विद्या ( अस्ति), परहस्तगतं (च यद्) धनम् (अस्ति), (तद् उभयम् अपि ) कार्यकाले समुत्पन्ने (सति ) – न सा विद्या न (च) तद् धनम् (स्वस्य उपयोगाय भवति ) ।

भावार्थ:-
कस्यचित् समीपे अनेकानि पुस्तकानि सन्ति किंतु यदि तानि न कदापि पठितानि तर्हि पुस्तके लिखितं ज्ञानं समागते अवसरे सहायकं न भवति, अपितु, बुद्धिस्था विद्या एव कार्यं साधयति । एवमेव अन्येभ्यः प्रदत्तं धनम् अपि समागते अवसरे सहायकं न भवति, स्वहस्ते यत् धनं भवति तदेव धनं कार्यं साधयति इति ।

शब्दार्था:-
पुस्तकस्था – पुस्तक में स्थित ।
या – जो ।
परहस्त – पराए हाथ में।
गतम् – गया हुआ।
कार्यकाले – काम के समय ।
समुत्पन्ने – आने पर ।
सरलार्थ:- पुस्तक में स्थित जो ज्ञान और पराए हाथ में गया हुआ धन-समय पड़ने पर न तो वह ज्ञान और न वह धन उपयोग के लिए होता है।

Sanskrit Class 6 Notes

Filed Under: Class 6

LearnCBSE.in Student Education Loan
  • Student Nutrition - How Does This Effect Studies
  • Words by Length
  • NEET MCQ
  • Factoring Calculator
  • Rational Numbers
  • CGPA Calculator
  • TOP Universities in India
  • TOP Engineering Colleges in India
  • TOP Pharmacy Colleges in India
  • Coding for Kids
  • Math Riddles for Kids with Answers
  • General Knowledge for Kids
  • General Knowledge
  • Scholarships for Students
  • NSP - National Scholarip Portal
  • Class 12 Maths NCERT Solutions
  • Class 11 Maths NCERT Solutions
  • NCERT Solutions for Class 10 Maths
  • NCERT Solutions for Class 9 Maths
  • NCERT Solutions for Class 8 Maths
  • NCERT Solutions for Class 7 Maths
  • NCERT Solutions for Class 6 Maths
  • NCERT Solutions for Class 6 Science
  • NCERT Solutions for Class 7 Science
  • NCERT Solutions for Class 8 Science
  • NCERT Solutions for Class 9 Science
  • NCERT Solutions for Class 10 Science
  • NCERT Solutions for Class 11 Physics
  • NCERT Solutions for Class 11 Chemistry
  • NCERT Solutions for Class 12 Physics
  • NCERT Solutions for Class 12 Chemistry
  • NCERT Solutions for Class 10 Science Chapter 1
  • NCERT Solutions for Class 10 Science Chapter 2
  • Metals and Nonmetals Class 10
  • carbon and its compounds class 10
  • Periodic Classification of Elements Class 10
  • Life Process Class 10
  • NCERT Solutions for Class 10 Science Chapter 7
  • NCERT Solutions for Class 10 Science Chapter 8
  • NCERT Solutions for Class 10 Science Chapter 9
  • NCERT Solutions for Class 10 Science Chapter 10
  • NCERT Solutions for Class 10 Science Chapter 11
  • NCERT Solutions for Class 10 Science Chapter 12
  • NCERT Solutions for Class 10 Science Chapter 13
  • NCERT Solutions for Class 10 Science Chapter 14
  • NCERT Solutions for Class 10 Science Chapter 15
  • NCERT Solutions for Class 10 Science Chapter 16

Free Resources

RD Sharma Class 12 Solutions RD Sharma Class 11
RD Sharma Class 10 RD Sharma Class 9
RD Sharma Class 8 RD Sharma Class 7
CBSE Previous Year Question Papers Class 12 CBSE Previous Year Question Papers Class 10
NCERT Books Maths Formulas
CBSE Sample Papers Vedic Maths
NCERT Library

NCERT Solutions

NCERT Solutions for Class 10
NCERT Solutions for Class 9
NCERT Solutions for Class 8
NCERT Solutions for Class 7
NCERT Solutions for Class 6
NCERT Solutions for Class 5
NCERT Solutions for Class 4
NCERT Solutions for Class 3
NCERT Solutions for Class 2
NCERT Solutions for Class 1

Quick Resources

English Grammar Hindi Grammar
Textbook Solutions Maths NCERT Solutions
Science NCERT Solutions Social Science NCERT Solutions
English Solutions Hindi NCERT Solutions
NCERT Exemplar Problems Engineering Entrance Exams
Like us on Facebook Follow us on Twitter
Watch Youtube Videos NCERT Solutions App