Students must start practicing the questions from CBSE Sample Papers for Class 10 Sanskrit with Solutions Set 10 are designed as per the revised syllabus.
CBSE Sample Papers for Class 10 Sanskrit Set 10 with Solutions
कालावधि : होरात्रयम्
पूर्णाङ्का : 80
सामान्य निर्देश
- अस्मिन् प्रश्नपत्रे चत्वारः खण्डाः सन्ति
- खण्ड: ‘क’ अपठित-अवबोधनम् – 10 अङ्काः
- खण्ड: ‘ख’ रचनात्मकं कार्यम् – 15 अङ्काः
- खण्ड: ‘ग’ अनुप्रयुक्त-व्याकरणम् – 25 अङ्काः
- खण्ड: ‘घ’ पठित-अवबोधनम् – 30 अङ्काः
- प्रत्येकं खण्डम् अधिकृत्य उत्तराणि एकस्मिन् स्थाने क्रमेण लेखनीयानि।
- उत्तरलेखनात् पूर्वं प्रश्नस्य क्रमाङ्कः अवश्यं लेखनीयः।
- सर्वेषां प्रश्नानां उत्तराणि संस्कृतेन लेखनीयानि।
- प्रश्नानां निर्देशाः ध्यानेन अवश्यं पठनीयाः।
खंड: ‘क’ (अपठितावबोधनम्)
(10 अङ्काः)
खंड ‘क’ में अपठितावबोधनम् अपठित गद्यांश से संबंधित एकपदेन, पूर्णवाक्येन, उपयुक्त शीर्षक व बहुविकल्पीय प्रश्न दिए गए हैं, जिनके निर्धारित अंक उनके सम्मुख अंकित हैं।
प्रश्न 1.
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत। (10)
(निम्नलिखित गद्यांश को पढ़कर दिए गए प्रश्नों के उत्तर संस्कृत में लिखिए।)
कालिदासस्य नाम को न जानाति। महाकवेः न केवलं भारतवर्षे अपितु समस्ते भूतले महती प्रसिद्धिः। अयं हि कविकुलगुरुः कथ्यते। आङ्ग्लदेशवासिनः तं ‘शेक्सपीयर’ इति कथयन्ति। इटलीदेशवासिनः तस्य तुलनां स्वकीय दान्तैः व जिलाभ्यां सह कुर्वन्ति! जर्मनी देशवासिनः तु तं विश्वकविः स्वीकुर्वन्ति। एषः कविः कदा कुत्र च अभवत् इति स्पष्टरूपेण कथयितुं न शक्नुमः। परमेतत् कथ्यते यत्-अयं महाराजस्य विक्रमादित्यस्य नवरत्नेषु सर्वश्रेष्ठः कविः आसीत्। अस्य महाकवेः विषये एका जनश्रुतिः श्रुता यत्-सः जन्मना महामूर्खः आसीत्। केचित् धूर्ताः पण्डिताः तस्य विवाहं कयापि विदुष्या राजकन्यया सह अकारयन्। अस्य कृतीनां भाषा तु अतीव सरला, सुकोमला, स्वभाविकी अस्ति। कालिदासः संस्कृतभाषायाः गौरवं, भारतस्य कवीनां गौरवं भारतीय संस्कृतेः च गौरवम् अस्ति।
I. एकपदेन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) (1 × 2 = 2 अङ्काः)
(एक पद में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) के कालिदास ‘शेक्सपीयर’ इति कथयन्ति?
उत्तर:
आङ्ग्लदेशवासिनः
(ii) जर्मनी देशवासिनः तु कं विश्वकविः स्वीकुर्वन्ति?
उत्तर:
कालिदासं
(iii) कविकुलगुरुः कः कथ्यते?
उत्तर:
कालिदासः
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) (2 × 2 = 4 अङ्काः)
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) कालिदासस्य कृतीनां भाषा कीदृशी अस्ति?
उत्तर:
कालिदासस्य कृतीनां भाषा अतीव सरला, सुकोमला, स्वाभाविकी च अस्ति।
(ii) महाकवेः विषये कीदृशी जनश्रुतिः वर्तते?
उत्तर:
महाकवेः विषये एका जनश्रुतिः वर्तते यत् सः जन्मना महामूर्खः आसीत्।
(iii) कालिदासः कस्य नवरत्नेषु सर्वश्रेष्ठः कविः आसीत्?
उत्तर:
कालिदासः विक्रमादित्यस्य नवरत्नेषु सर्वश्रेष्ठः कवि आसीत्।
III. अस्य अनुच्छेदस्य कृते उपयुक्तं शीर्षकं संस्कृतेन लिखत। (1 अङ्क)
(इस अनुच्छेद के लिए उपयुक्त शीर्षक संस्कृत में लिखिए।)
उत्तर:
‘महाकवि कालिदासः’
IV. निर्देशानुसारम् उत्तरत। (निर्देशानुसार उत्तर दीजिए।) (1 × 3 = 3 अङ्काः)
(i) ‘अकारयन्’ इति क्रियापदस्य किं कर्तृपदम्?
(क) आङ्ग्लदेशवासिन:
(ख) इटलीदेशवासिनः
(ग) पण्डिताः
(घ) विक्रमादित्यः
उत्तर:
(ग) पण्डिताः
(ii) ‘महती’ इति विशेषणपदस्य विशेष्यपदं किम्?
(क) समस्तं
(ख) भूतल
(ग) प्रसिद्धिः
(घ) भारत:
उत्तर:
(ग) प्रसिद्धिः
(iii) ‘किंवदन्ती’ इति पदस्य पर्यायपदं गद्यांशे किम् प्रयुक्तम्?
(क) स्वीकुर्वन्ति
(ख) कथयन्ति
(ग) जनश्रुतिः
(घ) प्रसिद्धिः
उत्तर:
(ग) जनश्रुतिः
खंड: ‘ख’ (रचनात्मकं-कार्यम्)
(15 अङ्काः)
खंड ‘ख’ रचनात्मकं-कार्य में पत्र, चित्र लेखन, अनुच्छेद वर्णन और हिंदी वाक्यों का संस्कृत में अनुवाद आदि से संबंधित प्रश्न दिए गए हैं, जिनके निर्धारित अंक उनके सम्मुख अंकित हैं।
प्रश्न 2.
(अ) स्व अध्ययनस्य प्रगतिविषये ज्येष्ठां भगिनीं प्रति मञ्जूषायां प्रदत्त शब्दैः सहायतया पत्रं लिखत। (5 अङ्काः)
(अपने अध्ययन की प्रगति के विषय में अपनी बड़ी बहन को मंजूषा में दिए गए शब्दों की सहायता से पत्र लिखिए।)
मञ्जूषा – पञ्चवादने, सप्तवादनम् पठन्, अभ्यासम्, निवेदनम्, भगिनि छात्रावासतः प्रणामाः अङ्कानि प्रथमस्थानम्, प्राप्स्यामि।
अथवा
(आ) त्वम् आरुषि शर्मा असि स्वनाम्नि संशोधयितव्यः अस्मिन् सन्दर्भे नगरनिगममेरठाय मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दैः सहायतया प्रार्थनापत्रं लिखत।
(तुम आरुषि शर्मा हो, (आपको) अपने नाम में संशोधन कराना है, इस संदर्भ में नगरनिगम मेरठ को मंजूषा में दिए गए शब्दों की सहायता से प्रार्थना पत्र लिखिए।)
मञ्जूषा – आरुषी, जन्मतः सेवायाम्, मया प्रार्थनापत्रं विधिपूर्वकं, अस्मिन् भवद्भ्यः परिवर्तितम् मम।
उत्तर:
(अ) छात्रावासतः
दिनाङ्कः ________________
पूजनीया भगिनिः
चरणवन्दना।
सविनयं निवदेनम् अस्ति यत् अधुना मम पठन् अभ्यासं नियमितम् अस्ति। अहं प्रातः पञ्चवादने उत्थाय सप्तवादनं यावत् पाठवृत्तिं करोमि। गत मासिक परीक्षायां गणितविषये शतप्रतिशतम् अङ्कानि गृहीत्वा अहं कक्षायां प्रथम स्थानं प्राप्तवान् संस्कृते मया 95% अङ्काः प्राप्ता। वार्षिकपरीक्षायां भवत्कृपया इतः अपि अधिक सफलता प्राप्स्यामि पितृभ्यां मम प्रणामाः।
भवदीय सहोदरः
अ, ब, स
अथवा
(आ) सेवायाम्
श्रीमन्तः अध्यक्ष महोदय:
नगरनिगम मेरठ:
उत्तर प्रदेश:
विषयः नाम संशोधनाय प्रार्थनापत्रं।
महोदयः
अह जन्मत: एव मेरठस्य निवासी अस्मि। अहं भवद्भ्यः एतत् पत्रं लिखामि यत्- मया केनचित् व्यक्तिगतकारणात् मम नाम परिवर्तितम् अहं समस्त अभिलेखेषु अपि परिवर्तयितुम् इच्छामि यतो हि मम नाम इदानीं विधिपूर्वकं परिवर्तनं जातम्, अतः अहं भवद्भ्यः अनुरोधं कर्तुम् इच्छामि यत्-मम नाम आरुषी शर्मा इत्यस्मात् आयुषी शर्मा इति परिवर्तयन्तु। भवतः सन्दर्भार्थं मम नाम परिवर्तनस्य कानूनी प्रमाणम् अस्मिन् पत्रेण सह सङ्लग्नम् अस्ति। शीघ्रमेव आवश्यककार्यं कर्तुं प्रार्थयामिः तदर्थं च भवद्भ्यः अतीव कृतज्ञः भविष्यामि।
धन्यवादा:
भवदीय
दिनाङ्कः ________________
आयुषी
प्रश्न 3.
(अ) प्रदत्तं चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया पञ्चवाक्यानि संस्कृतेन लिखत। (1 × 5 = 5 अङ्काः)
(दिए गए चित्र को देखकर मंजूषा में दिए गए शब्दों की सहायता से पाँच वाक्य संस्कृत में लिखिए।)
मञ्जूषा – चित्रं तिष्ठन्ति चित्रे, वृक्षाः क्रीडनं, दर्शकाः अस्ति, ते अपि क्रीडकाः, सप्त, क्रीडने, कबड्डी, भवन्ति दर्शनाय, अस्मिन् आगच्छन्ति, क्रीडाक्षेत्र, परितः उन्नताः सन्ति इदं क्रीडायाः।
अथवा
(आ) अधोलिखितं विषयम् अधिकृत्य मञ्जूषाप्रदत्तशब्दानां साहाय्येन न्यूनातिन्यूनं पञ्चभिः संस्कृतेवाक्यैः एकम् अनुच्छेदं लिखत।
(निम्नलिखित विषय पर आधारित मंजूषा में दिए गए शब्दों की सहायता से कम-से-कम पाँच संस्कृत वाक्यों में एक अनुच्छेद लिखिए।)
‘प्रातः भ्रमणम्’ (सुबह की सैर)
मञ्जूषा – स्वच्छ वायुसेवनेन रुग्णः, वर्धते, प्राणायामेन, सर्वागीणः भवति, शरीरबलेन भ्रमणार्थं, व्यायामेन अहं चतुर्दशवर्षीयः एकः कुर्वन्, न, च, विकासः बलं नित्यं प्रातः भ्रमणेन सह कदापि जातः शरीरस्य अपि अस्माभिः गन्तव्यम्, भ्रमणं प्रातःकालस्य, बुद्धिबल, मनोबल, प्रतिदिनं शरीरे।
उत्तर:
(अ) (i) इदं चित्रं कबड्डी क्रीडायाः अस्ति।
(ii) अस्मिन् क्रीडने सप्त क्रीडकाः भवन्ति।
(iii) दर्शकाः क्रीडनं दर्शनाय आगच्छन्ति।
(iv) ते क्रीडाक्षेत्रं परितः तिष्ठन्ति।
(v) चित्रे उन्नता: वृक्षाः अपि सन्ति।
अथवा
(आ) (i) प्रातः भ्रमणेन शरीरे बलं वर्धते।
(ii) चतुर्दशवर्षीयः अहं नित्यं प्रातः भ्रमणं कुर्वन् कदापि रुग्ण न जातः।
(iii) प्रात: कालस्य स्वच्छवायुसेवनेन व्यायामेन प्राणायामेन च शरीरस्य सर्वांगीण विकासः भवति।
(iv) प्रातः भ्रमणेन शरीरबलेन सह मनोबलं बुद्धिबलं अपि वर्धते।
(v) अस्माभिः प्रतिदिनं प्रातः भ्रमणार्थं गन्तव्यम्।
प्रश्न 4.
अधोलिखितानि वाक्यानि संस्कृतभाषया अनूद्य लिखत। (1 × 5 = 5 अङ्काः)
(निम्नलिखित वाक्यों का संस्कृत भाषा में अनुवाद करके लिखिए।)
(i) आज विद्यालय का अवकाश है।
Today is holiday in School.
(ii) सैनिक घोड़े से गिरता है।
Soldier falls from the horse.
(iii) श्रमिक वृक्ष के नीचे सोता है।
Worker sleeps under the tree.
(iv) दुर्जन को धिक्कार है।
Curse to evil-doer.
(v) मैं बहुत प्रसन्न हूँ।
I am very happy.
उत्तर:
(i) अद्य विद्यालयस्य अवकाशः अस्ति।
(ii) सैनिक: अश्वात् पतति।
(iii) श्रमिक वृक्षस्य अधः स्वपिति।
(iv) धिक् दुर्जनम्।
(v) अहं अत्यन्त प्रसन्नोऽस्मि।
खंड: ‘ग’ (अनुप्रयुक्त-व्याकरणम्)
(25 अङ्काः)
खंड ‘ग’ अनुप्रयुक्त व्याकरणम् में संधि / संधि-विच्छेद, समास / समास विग्रह, प्रत्यय, वाच्य, काल-बोधक शब्द, अव्यय, शुद्ध / अशुद्ध वाक्य आदि से संबंधित बहुविकल्पीय प्रश्न दिए गए हैं, जिनके निर्धारित अंक प्रश्न के सामने अंकित हैं।
प्रश्न 5.
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदेषु सन्धि / सन्धि-विच्छेदं वा कुरु। (1 × 4 = 4 अङ्काः)
(निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित पदों की संधि अथवा सन्धि-विच्छेद कीजिए।)
(अ) (i) व्ययतो वृध् + धिम् आयाति।
(ii) सन्निधानं सन्तोषे एव भवति।
(iii) मम पितुः + इच्छा नास्ति।
(iv) इति रघुवंश महाकाव्यस्य प्रथमोध्यायः अस्ति।
अथवा
(आ) (i) अहं वाक् + मयं पठामि।
(ii) अङ्कव्यवहितं सिंहासनम् अधि + आस्यताम्।
(iii) न रूपं न ध्वनि + अस्ति।
(iv) प्राणिनस्तु क्षणेनैव मृताः।
उत्तर:
(अ) (i) वृद्धिम्
(ii) सत् + निधानम्
(iii) पितुरिच्छा
(iv) प्रथम + अध्यायः
अथवा
(आ) (i) वाङ्मयं
(ii) अध्यास्यताम्
(iii) ध्वनिरस्ति
(iv) प्राणिनः + तु
प्रश्न 6.
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां समासं, समास विग्रहं वा प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत। (1 × 4 = 4 अङ्काः)
(निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित पदों का समास अथवा समास विग्रह दिए गए विकल्पों में से चुनकर लिखिए।)
(i) शब्दार्थों पठित्वा वदतु।
(क) शब्दश्च अर्थश्च
(ख) शब्द च अर्थ
(ग) शब्दां अर्थ
(घ) शब्दश्च अर्थ
उत्तर:
(क) शब्दश्च अर्थश्च
(ii) वीणा पाणौ यस्याः सा सरस्वती अस्ति।
(क) वीणापाणि
(ख) वीणापाणिः
(ग) वीणापाणी
(घ) वीणापणी:
उत्तर:
(ख) वीणापाणिः
(iii) निर्जलं सरोवरं पश्य।
(क) जले अभावः
(ख) जलस्य अभावः
(ग) जलम् अभावः
(घ) जलम् अभाव
उत्तर:
(ख) जलस्य अभाव:
(iv) आदरेण सहितं त्वां नमामि।
(क) सादरम्
(ख) सादर:
(ग) सादरम:
(घ) सादरस्यः
उत्तर:
(क) सादरम्
प्रश्न 7.
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां प्रकृति-प्रत्ययौ संयोज्य विभज्य वा उचितम् उत्तरं विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत। (1 × 4 = 4 अङ्काः)
(निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित पदों के प्रकृति-प्रत्ययों को जोड़कर अथवा अलग करके उचित उत्तर विकल्पों में से चुनकर लिखिए।)
(i) राज्ये जन + तल् निवसन्ति।
(क) जनता
(ख) जानता
(ग) जनतल्
(घ) जनतव
उत्तर:
(क) जनता
(ii) धनवान् नरः सर्वत्र मानं लभते।
(क) धन + मतुप्
(ख) धने + मतुप्
(ग) धन + मान्
(घ) धनम् + आन्
उत्तर:
(क) धन + मतुप्
(iii) अद्य वार्षिक परीक्षा आरभते।
(क) वर्ष + ठक्
(ख) व + र्षिक
(ग) वर्ष + इक्
(घ) वार्ष + क
उत्तर:
(क) वर्ष + ठक्
(iv) सा बाला तपस्विन् + ङीप् अस्ति।
(क) तपस्विनी
(ख) तपस्विनि
(ग) तापस्विन्
(घ) तपस्विनी:
उत्तर:
(क) तपस्विनी
प्रश्न 8.
वाच्यानुसारम् उचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा अधोलिखितं संवादं पुनः लिखत। (1 × 3 = 3 अङ्काः)
(वाच्य के अनुसार उचित पद से रिक्त स्थानों की पूर्ति करके निम्नलिखित संवाद को पुनः लिखिए।)
(i) रमा सीते! किम् त्वं __________________ गच्छसि?
(क) विद्यालय
(ख) विद्यालयं
(ग) विद्यालया
(घ) विद्यालयकम्
उत्तर:
(ख) विद्यालयं
(ii) सीता आम् रमे! मया विद्यालय __________________ (गम्)।
(क) गच्छामि
(ख) गच्छत
(ग) गच्छति
(घ) गम्यते
उत्तर:
(घ) गम्यते
(iii) रमा किं त्वं तत्र संस्कृत __________________?
(क) पठसि
(ख) पठति
(ग) पठथ
(घ) पठामि
उत्तर:
(क) पठसि
प्रश्न 9.
कालबोधकशब्दैः अधोलिखितं दिनचर्यां पूरयत। (1 × 4 = 4 अङ्काः)
(कालबोधक शब्दों से निम्नलिखित दिनचर्या को पूरा कीजिए।)
(i) रमेशः प्रात: (6:00) __________________ वादने शय्यां त्यजति।
(ii) प्रात: (6:45) __________________ वादने विद्यालयं गच्छति।
(iii) मध्याह्ने (12:45) __________________ वादने विद्यालयात् गृहम् आगच्छति।
(iv) रात्रौ (9:00) __________________ वादने भोजनं करोति।
उत्तर:
(i) षड्
(ii) पादोनसप्त
(iii) पादोनेक
(iv) नव
प्रश्न 10.
मञ्जूषायां प्रदत्तैः उचितैः अव्ययपदैः अधोलिखितवाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयत। (1 × 3 = 3 अङ्काः)
(मंजूषा में दिए गए उचित अव्यय पदों से निम्नलिखित वाक्यों के रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए।)
मञ्जूषा – ह्यः, श्वः इतस्ततः।
(i) __________________ छात्रा: पुस्तकानि अपठन्।
(ii) __________________ मम मातामहः जोधपुरात् आगमिष्यति।
(iii) समीपवर्ती उद्याने मृगाः __________________ धावन्ति।
उत्तर:
(i) हा
(ii) श्व:
(iii) इतस्तत:
प्रश्न 11.
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कित अशुद्धपदाय उचितपदं चित्वा वाक्यानि पुनः लिखत। (1 × 3 = 3 अङ्काः)
(निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित अशुद्ध पद के लिए उचित पदों को चुनकर वाक्यों को पुनः लिखिए।)
(i) वयं प्रतिदिनं भ्रमणाय गच्छन्ति।
(क) गच्छामः
(ख) गच्छति
(ग) गच्छत
(घ) गच्छाव
उत्तर:
(क) गच्छामः
(ii) उद्याने अनेकाः जनाः व्यायामं कुर्वन्ति।
(क) अनेको
(ख) अनेके
(ग) अनेकानि
(घ) अनेक:
उत्तर:
(ख) अनेके
(iii) मम मित्र: प्रतिदिनम् आगच्छति।
(क) मित्रम्
(ख) मित्रे
(ग) मित्राणि
(घ) मित्रेषु
उत्तर:
(क) मित्रम्
खंड: ‘घ’ (पठित-अवबोधनम्)
(30 अङ्काः)
खंड ‘घ’ पठितावबोधनम् में पाठ्यपुस्तक से गद्यांश, पद्यांश व नाट्यांश पर आधारित एकपदेन, पूर्णवाक्येन, निर्देशानुसारम् प्रश्न, प्रश्ननिर्माण, श्लोकों का अन्वय व भावार्थ, घटनाक्रम व प्रसंगानुकूल संबंधित प्रश्न दिए गए हैं, जिनके निर्धारित अंक प्रश्न के सामने अंकित हैं।
प्रश्न 12.
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत। (5 अङ्काः)
(निम्नलिखित गद्यांश को पढ़कर दिए गए प्रश्नों के उत्तर संस्कृत में लिखिए।)
अग्रिमे दिने स आरक्षी चौर्याभियोगे तं न्यायालयं नीतवान्। न्यायाधीशो बकिमचन्द्रः उभाभ्यां पृथक्-पृथक् विवरणं श्रुतवान्। सर्व वृत्तमवगत्य स तं निर्दोषम् अमन्यत् आरक्षिणं च दोषभाजनम्, किन्तु प्रमाणाभावात् स निर्णेतुं नाशक्नोत्। ततोऽसौ तौ अग्रिमे दिने उपस्थातुम् आदिष्टवान्। अन्येद्युः तौ न्यायालये स्व-स्व पक्षं पुनः स्थापितवन्तौ। तदैव कश्चिद् तत्रत्यः कर्मचारी समागत्य न्यवेदयत् यत्-इतः क्रोशद्वयान्तराले कश्चिज्जनः केनापि हतः। तस्य मृतशरीरं राजमार्गं निकषा वर्तते। आदिश्यतां किं करणीयमिति। न्यायाधीशः आरक्षिणम् अभियुक्तं च तं शवं न्यायालये आनेतुमादिष्टवान्।
I. एकपदेन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) (\(\frac {1}{2}\) × 2 = 1 अङ्कः)
(एक पद में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) न्यायाधीशः नाम किमासीत्?
उत्तर:
बकिमचन्द्रः
(ii) न्यायाधीशः आरक्षिणम् अभियुक्तं च न्यायालये कं आनेतुमादिष्टवान्?
उत्तर:
शवं
(iii) राजमार्ग निकषा किम् वर्तते?
उत्तर:
मृतशरीरं
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) (1 × 2 = 2 अङ्काः)
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) कस्मात् कारणात् न्यायाधीशः निर्णेतुं नाशक्नोत्?
उत्तर:
प्रमाणाभावात् कारणात् न्यायाधीशः निर्णेतुं नाशक्नोत्।
(ii) स आरक्षी चौर्याभियोगे तं जनं कुत्र नीतवान्?
उत्तर:
स आरक्षी चौर्याभियोगे तं जनं न्यायालयं नीतवान्।
(iii) न्यायाधीशः कम् दोषभाजनम् अमन्यत्?
उत्तर:
न्यायाधीश आरक्षिणं दोषभाजनम् अमन्यत्।
III. निर्देशानुसारम् उत्तरत। (1 × 2 = 2 अङ्काः)
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए।)
(अ) (i) ‘समीपम्’ इति पदस्य पर्यायपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
(ii) ‘अग्रिमे दिने’ इत्यनयोः पदयोः विशेष्यपदं किम्?
अथवा
(आ) (i) स तं निर्दोषम् अमन्यत्’ अस्मिने वाक्ये क्रियापदं किम् अस्ति।
(ii) ‘आदिश्यतां किं करणीयमिति‘ रेखाङ्कितपदस्य सन्धि-विच्छेदं किम्?
उत्तर:
(अ) (i) निकषा
(ii) दिने
अथवा
(आ) (i) अमन्यत्
(ii) करणीयम् + इति
प्रश्न 13.
अधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत। (5 अङ्काः)
(निम्नलिखित पद्यांश को पढ़कर दिए गए प्रश्नों के उत्तर संस्कृत में लिखिए।)
अमन्त्रमक्षरं नास्ति, नास्ति मूलमनौषधम्।
अयोग्यः पुरुषो नास्ति भोजकस्तत्र दुर्लभः।।
I. एकपदेन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) (\(\frac {1}{2}\) × 2 = 1 अङ्क)
(एक पद में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) अक्षरं कीदृशं नास्ति?
उत्तर:
अमन्त्रः
(ii) अयोग्यः कः नास्ति?
उत्तर:
पुरुषः
(iii) अनौषधं किं नास्ति?
उत्तर:
मूलम्
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) (1 × 2 = 2 अङ्काः)
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) कः दुर्लभः अस्ति?
उत्तर:
भोजकः तत्र दुर्लभः अस्ति।
(ii) मूलम् किं नास्ति?
उत्तर:
मूलम् अनौषधं नास्ति।
(iii) पुरुषः कीदृशः नास्ति?
उत्तर:
पुरुषः अयोग्यः नास्ति।
III. निर्देशानुसारम् उत्तरत। (1 × 2 = 2 अङ्काः)
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए।)
(अ) (i) ‘अयोग्य: पुरुष: ‘ अनयोः पदयोः विशेष्यपदं किम् अस्ति?
(ii) ‘सुलभ’ पदस्य विलोमपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
अथवा
(आ) (i) ‘नर’ पदस्य पर्यायपदं गद्यांशे किम् अस्ति?
(ii) ‘मूलमनौषधम्’ पदस्य सन्धि-विच्छेदं किम्?
उत्तर:
(अ) (i) पुरुष:
(ii) दुर्लभः
अथवा
(आ) (i) पुरुष:
(ii) मूलम् + अनौषधम्
प्रश्न 14.
अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत। (5 अङ्काः)
(निम्नलिखित नाट्यांश को पढ़कर दिए गए प्रश्नों के उत्तर संस्कृत में लिखिए।)
लवः आर्यस्य वन्दनायां लव इत्यात्मानं श्रावयामि (कुशं निर्दिश्य) आर्योऽपिं गुरुचरणवन्दनायाम् __________________।
कुशः अहमपि कुश इत्यात्मानं श्रावयामि।
रामः अहो! उदात्तरम्यः समुदाचारः। किं नामधेयो भवतोर्गुरुः?
लवः ननु भगवान् वाल्मीकिः।
रामः केन सम्बन्धेन?
लवः उपनयनोपदेशेन।
रामः अहमत्रभवतो: जनकं नामतो वेदितुमिच्छामि।
लवः न हि जानाम्यस्य नामधेयम्। न कश्चिदस्मिन् तपोवने तस्य नाम व्यवहारति।
I. एकपदेन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) (\(\frac {1}{2}\) × 2 = 1 अङ्क)
(एक पद में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) कुशलवयोः गुरुः नाम किमासीत्?
उत्तर:
वाल्मीकिः
(ii) केन सम्बन्धेन वाल्मीकिः कुशलवयोः गुरुः आसीत्?
उत्तर:
उपनयनोपदेशेन
(iii) लवकुशयो जनकं नामतो वेदितुं कः इच्छति?
उत्तर:
राम:
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) (1 × 2 = 2 अङ्काः)
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) “अहो! उदात्तरम्यः समुदाचारः।” इति कः कथयति?
उत्तर:
“अहो! उदात्तरम्यः समुदाचारः।” इति श्रीरामः कथयति।
(ii) पितुः नामविषये लवः किं कथयति?
उत्तर:
पितुः नामविषये लवः कथयति यत् न हि जानाम्यस्य नामाधेयम्।
(iii) तपोवने कस्य नाम कोऽपि न व्यवहारति?
उत्तर:
तपोवने कुशलवयोः पितुः नाम कोऽपि न व्यवहारति।
III. निर्देशानुसारम् उत्तरत। (1 × 2 = 2 अङ्काः)
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए।)
(अ) (i) “अहमपि कुश इत्यात्मानं श्रावयामि” अत्र क्रियापदं किम्?
(ii) ‘जननी’ इति पदस्य विलोमपदं नाट्यांशे किं प्रयुक्तम्?
अथवा
(आ) (i) ‘शिष्टाचार:’ इति पदस्य पर्यायपदं नाट्यांशे किं प्रयुक्तम्?
(ii) ‘सम्बन्धेन’ पदे का विभक्ति?
उत्तर:
(अ) (i) श्रावयामि
(ii) जनक:
अथवा
(आ) (i) समुदाचारः
(ii) तृतीया विभक्ति
प्रश्न 15.
रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत। (1 × 4 = 4 अङ्काः)
(रेखांकित पदों के आधार पर प्रश्न निर्माण कीजिए।)
(i) दुर्वहमत्र अत्र जीवितं जातम्।
(ii) प्रकृत्याः सन्निधौ वास्तविकं सुखं विद्यते।
(iii) यानानां पङ्क्तयो ह्यनन्ताः।
(iv) त्वं मानुषात् विभेषि।
उत्तर:
(i) कीदृशम् अत्र जीवितं जातम्?
(ii) कस्याः सन्निधौ वास्तविकं सुखं विद्यते?
(iii) केषाम् पङ्क्तयो ह्यनन्ताः?
प्रश्न 16.
(अ) मञ्जूषातः समुचितपदानि चित्वा अधोलिखित श्लोकस्य अन्वयं पूरयित्वा पुनः लिखत (1 × 4 = 4 अङ्काः)
(मंजूषा से उचित पदों को चुनकर निम्नलिखित श्लोकों के अन्वय को पूरा करके पुनः लिखिए।)
भुक्ता मृणालपटली भवता निपीता,
न्यम्बूनि यत्र नलिनानि निषेवितानि।
रे राजहंस! वद तस्य सरोवरस्य,
कृत्येन केन भवितासि कृतोपकारः।।
अन्वयः यत्र भवता मृणालपटली (i) __________________, अम्बूनि निपीतानि (ii) __________________ निषेवितानि। रे राजहंस! तस्य सरोवरस्य (iii) __________________ कृत्येन कृतोपकारः भविता असि (iv) __________________।
मञ्जूषा – केन, भुक्ता, वद, नलिनानि।
अथवा
(आ) मञ्जूषायाः साहाय्येन श्लोकस्य भावार्थे
रिक्तस्थानानि पूरयित्वा पुनः लिखत।
(मञ्जूषा की सहायता से श्लोक के भावार्थ से रिक्त स्थानों को पूरा करके पुनः लिखिए।)
पिता यच्छति पुत्राय बाल्ये विद्याधनं महत्।
पिताऽस्य किं तपस्तेपे इत्युक्तिस्तत्कृतज्ञता।।
भावार्थ: पिता (i) __________________ पुत्राय महत् (ii) __________________ यच्छति। (iii) __________________ पिता किं तप: (iv) __________________ इति उक्ति: तत्कृतज्ञता।
मञ्जूषा – तेपे अस्य, विद्याधनं, बाल्ये।
उत्तर:
(अ) (i) भुक्ता
(ii) नलिनानि
(iii) केन
(iv) वद
अथवा
(आ) (i) बाल्ये
(ii) विद्याधनं
(iii) अस्य
(iv) तेपे
प्रश्न 17.
अधोलिखितं कथांशं समुचित क्रमेण लिखत। (\(\frac {1}{2}\) × 8 = 4 अङ्काः)
(निम्नलिखित कथांश को उचित क्रम में लिखिए।)
(i) न कोऽपि त्रैलोक्ये मत्सदृशः सुन्दरः।
(ii) किमर्थं मामेव तुदन्ति सर्वे मिलित्वा?
(iii) तव कारणात् तु सर्वं पक्षिकुलमेवावमानितं जातम्।
(iv) वनस्य दृश्यं समीपे एवैका नदी अपि वहति।
(v) अलम्-अलम् अतिविकत्थनेन।
(vi) अतः वन्यजन्तूनां रक्षायै वयमेव क्षमाः।
(vii) कृष्णवर्णः, मेध्यामेध्यभक्षकं त्वां कथं वनराजं मन्यामहे वयम्?
(viii) क्रुद्ध सिंहः इतस्ततः धावति, गर्जति परं किमपि कर्तुमसमर्थः एव तिष्ठति।
उत्तर:
(iv) वनस्य दृश्यं समीपे एवैका नदी अपि वहति।
(viii) क्रुद्ध सिंहः इतस्ततः धावति, गर्जति परं किमपि कर्तुमसमर्थः एव तिष्ठति।
(ii) किमर्थं मामेव तुदन्ति सर्वे मिलित्वा?
(vii) कृष्णवर्णः, मेध्यामेध्यभक्षकं त्वां कथं वनराजं मन्यामहे वयम्?
(v) अलम्-अलम् अतिविकत्थनेन।
(vi) अतः वन्यजन्तूनां रक्षायै वयमेव क्षमाः।
(iii) तव कारणात् तु सर्वं पक्षिकुलमेवावमानितं जातम्।
(i) न कोऽपि त्रैलोक्ये मत्सदृशः सुन्दरः।
प्रश्न 18.
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुकूलम् उचितार्थं चित्वा लिखत। (1 × 3 = 3 अङ्काः)
(निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित शब्दों के प्रसंगानुकूल उचित अर्थ चुनकर लिखिए।)
(i) सर्वदा सर्वकार्येषु बुद्धि बलवती भवति?
(क) बुद्धिमती
(ख) शक्तिः
(ग) भामिनी
(घ) बुद्धि
उत्तर:
(ख) शक्तिः
(ii) लोके महतो भयात् बुद्धिमान् मुच्यते।
(क) जनपदे
(ख) नगरे
(ग) संसारे
(घ) कुशले
उत्तर:
(ग) संसारे
(iii) दुर्बले सुते मातुः अभ्यधिका कृपा भवति।
(क) अनिलः
(ख) पुत्र्या
(ग) पवनः
(घ) पुत्रे
उत्तर:
(घ) पुत्रे