CBSE Sample Papers for Class 10 Sanskrit Communicative Set 7 with Solutions

Students must start practicing the questions from CBSE Sample Papers for Class 10 Sanskrit Communicative with Solutions Set 7 are designed as per the revised syllabus.

CBSE Sample Papers for Class 10 Sanskrit Communicative Set 7 with Solutions

अवधि: – होरात्रयम्
पूर्णाङ्काः – 80

सामान्यनिर्देशा:-

1. कृपया सम्यक्तया परीक्षणं कुर्वन्तु यत् अस्मिन् प्रश्नपत्रे 10 पृष्ठानि मुद्रितानि सन्ति।
2. कृपया सम्यक्तया परीक्षणं कुर्वन्तु यत् अस्मिन् प्रश्नपत्रे 18 प्रश्नाः सन्ति।
3. अस्मिन् प्रश्नपत्रे चत्वारः भागाः सन्ति-
   • ‘क’ भागः – अपठितावबोधनम् (10 अङ्काः)
   • ‘ख’ भागः – रचनात्मक कार्यम् (15 अङ्काः)
   • ‘ग’ भागः – अनुप्रयुक्तव्याकरणम् (25 अङ्काः)
   • ‘घ’ भागः – पठितावबोधनम् (30 अङ्काः)
4. प्रत्येकं भागम् अधिकृत्य उत्तराणि एकस्मिन् स्थाने क्रमेण लेखनीयानि।
5. उत्तरलेखनात् पूर्वं प्रश्नस्य क्रमाङ्क अवश्यं लेखनीयः।
6. प्रश्नस्य क्रमाङ्क प्रश्नपत्रानुसारम् एवं लेखनीयः।
7. सर्वेषां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लेखनीयानि।
8. प्रश्नानां निर्देशाः ध्यानेन अवश्यं पठनीयाः।

भाग ‘क’ – अपठित अवबोधनम् (10 अंङ्काः)

प्रश्न 1.
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृत भाषायां लिखत। (10)
एकस्मिन् ग्रामे जगत्पालो नाम एकः सज्जनो वसति। तस्य पत्नी कला अस्ति। जगत्पालः सप्तत्रिंशद्वर्षीय कला द्वात्रिंशद्वर्षीया च स्तः। जगत्पालस्य हृदयमतीव उदार कलायाः स्वभावश्चातीव मधुरो विद्यते। ती दम्पती सुखेन निवसतः। तयोः द्वे सन्तती स्तः- एकस्तनयः एका चः तनया तनयस्य नाम विवेक: तनयायाश्च नाम प्रतिभा अस्ति। विवेक: एकादशवर्षीयः प्रतिभा च सप्तवर्षीया विवेक: सप्तमकक्षायां पठति प्रतिभा च तृतीयायां कक्षायाम्। आम्र-निम्ब-मचूकादिवृक्षाणां छायासु स्थित जगत्पालस्य गृहमत्यन्तं रमणीय वर्तते। जगत्पालः एकः उद्योगी कुशलश्व कृषकः। सः सर्वदा कृषिकर्मणि संलग्नः स्वकर्तव्यं पालयति। सः परिश्रमं कृत्वा त्वक्षेत्रे पर्याप्तम् अन्नं, शाकं फलं च उत्पादयति तस्य गृहे एका श्वेतवर्णा धेनुः वर्तते सा यथेप्सितं दुग्ध ददाति।

(अ) एकपदेन उत्तरत-
(i) कलायाः स्वभावो कीदृशः आसीत्?
(ii) जगत्पालः कस्मिन् पर्याप्तम् अन्नं शाकं फलं च उत्पादपति?
(iii) जगत्पालस्य तनयस्य नाम किमस्ति?
उत्तर:
(i) मधुरः
(ii) क्षेत्रे
(iii) विवेक:

(आ) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(i) कुत्र स्थितं जगत्पालस्य गृहम् अत्यन्तं रमणीयं वर्तते?
(ii) जगत्पालस्य धेनुः कीदृशी वर्तते?
(iii) का यथेप्सितं दुग्धं ददाति?
उत्तर:
(i) आम्रनिम्बमचूकादिवृक्षाणां छायासु स्थितं जगत्पालस्य गृहमत्यन्तं रमणीयं वर्तते।
(ii) जगत्पालस्य धेनुः श्वेतवर्णा वर्तते।
(iii) धेनुः यथेप्सितं दुग्धं ददाति।

(इ) उपरिलिखितस्य अनुच्छेदस्य उचितं शीर्षकं लिखत।
उत्तर:
उचितं शीर्षकं- “जगत्पालः उदारकृषकः”

(ई) भाषिककार्यम्-
(i) अनुच्छेदे ‘तनयः’ पदस्य स्त्रीलिङ्गे किं पदम् आगतम्?
(A) कन्या
(B) तनया
(C) पुत्री
(D) तनुजा
उत्तर:
(B) तनया

(ii) ‘प्रतिभा सप्तवर्षीया अनयो:’ पदयोः विशेषणपदं किम्?
(A) प्रतिभा
(B) सप्त
(C) वर्षीया
(D) सप्तवर्षीया
उत्तर:
(D) सप्तवर्षीया

(iii) ‘स: परिश्रमं कृत्वा।’ अत्र ‘सः’ पदं कस्मै आगतम्?
(A) कृषकाय
(B) जगत्पालाय
(C) विवेकाय
(D) पुरुषाय
उत्तर:
(B) जगत्पालाय

भाग ‘ख’ – रचनात्मक कार्यम (15 अंङ्का)

प्रश्न 2.
भवान् कुलदीपकः अस्ति। पाञ्चजन्य साप्ताहिके पत्रे भवान् पत्रकार: एक समाचारं प्रकाशयितुम् इच्छति। अतः तस्य प्रकाशनावं पत्रस्य सम्पादकं प्रति मञ्जूषायाः सहायतया भवान् तत्पत्रं सम्पूर्ण लिखतु- (5)
1/17 जनकपुरी
(i) ________________
तिथि: ________________
प्रियमित्र
सेवायाम्,
सम्पादक महोदय
(ii) ________________
नईदिल्ली
सादर प्रणामम्।
महोदये
निवेदनम् अस्ति यत् अहं जनकपुरी क्षेत्रस्य निवासी एक: (iii) ________________ अस्मि। मम पत्रकारिता, विवरण समाचारं वा समय-समये देशस्य अनेकेषु (iv) ________________ प्रकाशयन्ते सम्प्रति अहं केनचिन्माध्यमेन भवतां प्रतिष्ठितस्य साप्ताहिकपत्रस्य (v) ________________ श्रुतवान्।अतः स्वक्षेत्रस्य एक अतीव (vi) ________________ समाचारं तस्मिन् पत्रे (vii) ________________ प्रेषयामि कृपया इमं (viii) ________________ भवताम् अतीव (ix) ________________ भविष्यति।
भवतां विश्वासुः
(x) ________________

मञ्जूषा – धन्यवाद:, महत्त्वपूर्णम्, नईदिल्लीत:, पत्रकार, कुलदीपकः, विषये, समाचारम्, प्रकाशनार्थम्, ‘पाञ्चजन्य:’ समाचारपत्रम्, पत्रेषु
उत्तर:
(i) नईदिल्लीत:
(ii) कुलदीपक:
(iii) पत्रकार:
(iv) पत्रेषु
(v) ‘पाञ्चजन्य:’ समाचारपत्रम्
(vi) महत्त्वपूर्णम्
(vii) प्रकाशनार्थम्
(viii) विषये
(ix) धन्यवादः
(x) कुलदीपक:

प्रश्न 3.
अधोलिखितं चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायाः सहायतया पञ्च वाक्यानि रचय- (5 × 1 = 5)

मञ्जूषा – परिवार, कुक्कुरः, फलानि, सहभोजनम्, माता, पिता, उद्यानविहाराय पुत्रः पुत्री, वृक्षाः, देवालयः जनाः उपविश्य, कुर्वन्ति
उत्तर:
संभावित-वाक्य-

1. इदं चित्रं उद्यानस्य अस्ति।
2. चित्रे एक परिवारः अस्ति।
3. परिवार: उद्यानविहाराय आगच्छति।
4. चित्रे एक कुक्कुरः अपि अस्ति।
5. सर्वे उपविश्य भोजनं कुर्वन्ति।

अथवा

‘प्रातः-भ्रमणम्’ इत्यस्मिन् विषये मञ्जूषायाः सहायतया संस्कृतभाषायां एकं अनुच्छेदं लिखत’
मञ्जूषा – रुग्ण, वर्धते, व्यायामः, अहम्, चतुर्दशवर्षीय, एक: प्रातः भ्रमणेन मया, एकस्मिन् चत्वारि
उत्तर:
संभावित वाक्या:

• अहम् चतुर्दशवर्षीयः छात्रः अस्मि।
• अहं प्रतिदिनं प्रात:काले एकस्मिन् उद्याने गच्छामि।
• तत्र अहं मित्रैः सह प्रातः- भ्रमणेन युक्तः भवामि।
• ‘प्रातः- भ्रमणम्’ श्रेष्ठः व्यायामः अस्ति।
• प्रातः- भ्रमणेन शरीरम् आरोग्यं भवति, आयुः वर्धते च।
• यस्य प्रातः भ्रमणं नास्ति सः शीघ्रं रुग्णः भवति।
• अतः मया प्रतिदिनं प्रात:काले भ्रमणं कर्तव्यम्।

प्रश्न 4.
अधोलिखित-कथां मञ्जूषायाः सहायतया पूरयत। (10 × ½ = 5)
एकस्मिन् विद्यालये दशमकक्षायाः छात्रेषु (i) ________________ इति नाम्नः एकः छात्रः आसीत्। कक्षायाः सर्वे छात्रा: (ii) ________________ आसन् परन्तु अकिञ्चनस्य पिता एकस्मिन् कार्यालये चतुर्थश्रेण्याः कर्मकर: आसीत् । इतरान् सम्पन्नान् छात्रान् दृष्ट्वा प्रायः अकिञ्चनस्य मनसि (iii) ________________ प्राविशत्। सः अचिन्तयत् एतेषां (iv) ________________ । मम जीवनं धन्यम् अस्ति। धिक् मम अभावपूर्णं (v) ________________ सहपाठिनां जीवनं पर्वतस्य इव उच्च मम च जीवनं धूलिवत् निम्नम्। यदा सः एव चिन्तयति स्म तदैव वैभव तम् अवदत् भोः मित्र अहम् त्वत्तः (vi) ________________ पठितुम् इच्छामि। कि त्वम् अद्य सायंकाले मम गृहम् आगन्तुं शक्नोषि? अकिञ्चन वैभवस्य (vii) ________________ स्वीकृत्य सायकाले यदा तस्य गृहम् अगच्छत् तदा सः अपश्यत् यत् वैभवस्य गृहे (viii) ________________ अनुपस्थितौ आस्ताम्। वैभव तस्मै असूचयत् यत् रात्री विलम्बेन एवं ती गृहम् आगच्छतः। वैभवस्य (ix) ________________ जीवनं दृष्ट्वा अकिञ्चन अबोधयत् यत् तस्य गृहे मातापित्रो अधिकसान्निध्येन तस्य एव जीवनं वरम् न तु वैभवस्य। सत्यमेवास्ति दूरतः (x) ________________ रम्याः। इति

मञ्जूषा – जीवनम् पर्वता, आमन्त्रण अकिञ्चन विषादपूर्णम्, सम्पन्नपरिवारेभ्य, गणित, सहपाठिना, मातापितरी, हीनभावना।
उत्तर:
(i) अकिञ्चन
(ii) सम्पन्नपरिवारेभ्यः
(iii) हीनभावना
(iv) सहपाठिना
(v) जीवनम्
(vi) गणित
(vii) आमन्त्रणम्
(viii) मातापितरौ
(ix) विषादपूर्णम्
(x) पर्वता

अथवा

मञ्जूषात् उपयुक्तवाक्यानि चित्वा अध्ययनविषये पितापुत्रयोः संवादं पूरयतु। (5)
पिता – (i) ________________?
रमेशः – हे पितः। अध्ययनं तु समीचीनं प्रचलति।
पिता – (ii) ________________?
रमेशः – आम्! गणिते मम स्थितिः सम्यक् नास्ति। यतोहि अस्माकं विद्यालये इदानीं गणितस्य अध्यापकः नास्ति।
पिता – (iii) ________________!
रमेशः – पूर्वं तु अध्यापक-महोदयः आसीत् परं एकमासात् पूर्वमेव तस्य स्थानान्तरणम् अन्यत्र अभवत्।
पिता – अस्तु। (iv) ________________ ।
रमेशः – (v) ________________ ।

मञ्जूषा
(i) त्वं पूर्वं तु माम् अस्मिन विषये न उक्तवान्!
(ii) रमेश! तव अध्ययनं कथं प्रचलति?
(iii) धन्यवादा:
(iv) कोऽपि विषय: एतादृशः अस्ति यस्मिन् त्वं काठिन्यम् अनुभवसि।
(v) अहं तव कृते गृहे एव गणिताध्यापकस्य व्यवस्था करिष्यामि।
उत्तर:
(i) रमेश! तव अध्ययनं कथं प्रचलति?
(ii) कोऽपि विषय: एतादृशः अस्ति यस्मिन् त्वं काठिन्यम् अनुभवसि।
(iii) त्वं पूर्वं तु माम् अस्मिन विषये न उक्तवान्!
(iv) अहं तव कृते गृहे एव गणिताध्यापकस्य व्यवस्था करिष्यामि
(v) धन्यवादा:

भाग ‘ग’ – अनुप्रयुक्त-व्याकरणम् (25 अंङ्का)

प्रश्न 5.
(अ) निम्नलिखितेषु वाक्येषु रेखाङ्कितपदानां सन्धिं विच्छेदं वा कृत्वा लिखत। (4 × 1 = 4)
(i) सदाचारं प्राणेभ्योऽपि विशेषतः।
(ii) प्रच्छन्नभाग्यः कः + चित् कुमारः।
(iii) अस्माभिः जगत् + ईशः नन्तव्यः।
(iv) उद्यमेन + एव कार्याणि सिद्धयन्ति।
उत्तर:
(i) प्राणेभ्यः + अपि
(ii) कश्चित्
(iii) जगदीश
(iv) उद्यमेनैव

अथवा

(आ) अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदेषु सन्धिं सन्धिच्छेदं वा कुरुत- (4)
(i) अहं प्रत्युपकारं करोमि।
(ii) मञ्जूषायाः पदानि चित्वा एक अनु + छेदं लिखत।
(iii) कस्तावत् अस्य रचयिता?
(iv) विमूढधीः भुङ्क्तेऽपक्वं फलं।
उत्तर:
(i) प्रति + उपकारम्
(ii) अनुच्छेदम्
(iii) कः + तावत्
(iv) भुङ्क्ते + अपक्वम्

प्रश्न 6.
रेखाङ्कितपदानां समासं विग्रहं वा कृत्वा लिखत- (4 × 1 = 4)
(i) त्यागेन समम् सुखं नास्ति
(A) त्यागसमम्
(B) त्यागेनसमम्
(C) त्यागसम्
(D) त्यागासम्
उत्तर:
(A) त्यागसमम्

(ii) सर्वे उपगाङ्गम् एव गच्छन्ति।
(A) गङ्गाया: तटे
(B) गङ्गाया: पार्श्वे
(C) गङ्गाया: तीरे
(D) गङ्गाया: समीपम्
उत्तर:
(D) गङ्गाया: समीपम्

(iii) भीमनकुलौ द्रौणि अनुगच्छतः।
(A) भीमः च नकुलः च
(B) भीमः नकुल:
(C) भीमेन नकुलेन
(D) भीमाः च नकुलः
उत्तर:
(A) भीमः च नकुलः च

(iv) राधा श्वः अनुपस्थिता भविष्यति।
(A) उपस्थिता
(B) न उपस्थिता
(C) अन उपस्थिता
(D) अवश्यं उपस्थिता
उत्तर:
(B) न उपस्थिता

प्रश्न 7.
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदेषु प्रकृति-प्रत्ययान् संयोग्य विभञ्ज्य वा लिखत- (4 × 1 = 4)
(i) कियती प्राचीना इयं सृष्टि?
(A) कियत् + ङीप्
(B) कियत + णिनि
(C) कियत + इनि
(D) कियत ई
उत्तर:
(A) कियत् + ङीप्

(ii) बालकाः बालक + टाप् व उद्याने क्रीडन्ति।
(A) बालिकानाम्
(B) बालकाः
(C) बालिका:
(D) बालिकाभ्यः
उत्तर:
(C) बालिका:

(iii) काव्यस्य मधुर + त्व सहृदया एवं जानन्ति।
(A) मधुरत्वम्
(B) मधुरता
(C) मधुरम्
(D) मधुरत्वा
उत्तर:
(A) मधुरत्वम्

(iv) व्यवहारे सज्जन + तल प्रशंसनीया भवति।
(A) सज्जनता
(B) सज्जनता:
(C) सज्जनतया
(D) सज्जनत:
उत्तर:
(A) सज्जनता

प्रश्न 8.
(अ) वाच्यानुसारं कोष्ठकेषु प्रदत्तपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत- (3 × 1 = 3)
रमेशः – किम् अशोकः पाठं पठति।
सुधा – आम्, अशोकेन (i) ________________ पठ्यते।
सुधाकर: – किं दिनेश अध्यापकं नमस्करोति?
अशोक: – आम् (ii) ________________ अध्यापक: नमस्क्रियते।
शिक्षक: – किं तव माता आपणात् फलानि आनयति?
छात्र: – आम्, मम मात्रा आपणात् फलानि (iii) ________________

मञ्जूषा – आनीयन्ते, दिनेशेन, पाठः
उत्तर:
(i) पाठः
(ii) दिनेशेन
(iii) आनीयन्ते

अथवा

(आ) वाच्यानुसारम् उचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा वाक्यानि पुनः लिखत- (3)
(i) दुःखितेन बालकेन ________________ स्मर्यते।
(A) जननी
(B) जनन्यै
(C) जननीम्
(D) जनन्या:
उत्तर:
(A) जननी

(ii) परिश्रमिभिः काठिन्यानि नैव ________________ ।
(A) गण्यते
(B) गणयन्ति
(C) गण्यन्ते
(D) गायतः
उत्तर:
(C) गण्यन्ते

(iii) बालकैः दुग्धम् ________________ ।
(A) पिबति
(B) पिबन्ति
(C) पीयते
(D) पीयेते
उत्तर:
(C) पीयते

प्रश्न 9.
कालबोधकैः शब्दैः अधोलोखित दिनचर्यां पूरयत। (3 × 1 = 3)
(i) वन्दे भारत-रेलवाहन (11:15) ________________ वादने जयपुरं प्राप्नोति।
(ii) नैनीताल एक्सप्रेस इति (5:45) ________________ वादने दिल्लीम् आगच्छति।
(iii) दुरन्तो एक्सप्रेस इति रेलयानं (8:45) ________________ आगच्छति।
उत्तर:
(i) सपाद एकादश वादने
(ii) पादोन षट् वादने
(iii) पादोन नव वादने

प्रश्न 10.
मञ्जूषायाः उचितैः अव्ययैः चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत- (4 × 1 = 4)
(i) “सतां आचारः सदाचारः” ________________ उच्यते।
(ii) सः बुभुक्षिताय ________________ भोजनं न ददाति?
(iii) ________________ मम विद्यालये वादविवादप्रतियोगिता आसीत्।
(iv) यावत् गुड ________________ माधुर्यम्।

मञ्जूषा – ह्यः, तावत्, किमर्थम्, इति
उत्तर:
(i) इति
(ii) किमर्थम्
(iii) ह्य
(iv) तावत्

प्रश्न 11.
निम्नवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां संशोधनं कृत्वा पुनर्लिखत। (3 × 1 = 3)
(i) गुरू प्रसन्नं कृत्वा विद्यां अधिगच्छ।
(A) गुरुम्
(B) गुरो:
(C) गुरवे
(D) गुरू
उत्तर:
(A) गुरुम्

(ii) धर्मस्थापनाय महापुरुषाः संसारे आगच्छति।
(A) आगच्छतम्
(B) आगच्छन्ति
(C) आगच्छताम्
(D) आगच्छत्
उत्तर:
(B) आगच्छन्ति

(iii) विद्यया एव सर्वासाम् जीवानाम् कल्याणं भवति।
(A) सर्वाणि
(B) सर्वा:
(C) सर्वेषाम्
(D) सर्वे
उत्तर:
(C) सर्वेषाम्

भाग ‘घ’ – पठितावबोधनम् (30 अंङ्काः)

प्रश्न 12.
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि उत्तरपुस्तिकायां लिखत- (5)
अस्ति कर्मपुरनाम्नि नगरे प्रच्छन्नभाग्य विद्यापराङमुखः सः केनचित् दृष्टबुद्धिनाम्ना चौरेण सह चौर्यकर्मणि निरतः सञ्जातः। एकदा सः दुष्टबुद्धिना सार्धं कस्यचित् श्रेष्ठिनः गेहे धनहरणार्थं ग्रामान्तर प्रस्थितः। अथ व्रजन्तौ तौ गर्तसकुले मार्गे क्रीडतः काश्चित् बालकान् प्रेक्ष्य अवदताम् भो भो बालकाः। कथम् अत्र नतोन्नते विषमे मार्गे क्रीडथ? यदि कश्चिद गर्ने पतेत् तर्हि सः विकलाङ्गो भूत्या चिर क्लेशम् अनुभवेत्।

(i) एकपदेन उत्तरत- (केवल प्रश्नद्वयम्) (2 × ½ = 1)
(क) प्रच्छन्नभाग्यनामधेयः कुमारः कस्मिन् नगरे अवसत्?
(ख) कुमार केन सह चौरकर्मणि निरतः सञ्जात:?
(ग) बालकाः कीदृशे मार्गे क्रीडन्ति स्म?
उत्तर:
(क) कर्मपुरनाम्नि
(ख) दुष्टबुद्धिनाम्ना
(ग) विषमे मार्गे

(ii) पूर्णवाक्येन उत्तरत- (केवल प्रश्नद्वयम्) (2 × 1 = 2)
(क) प्रच्छन्नभाग्य: दुष्टबुद्धिना सार्धं किमर्थं प्रस्थित?
(ख) कश्चित् गर्ते पतित्वा किम् अनुभवेत्?
(ग) चौरकर्मणि निरतः कुमारः बाल्ये वयसि कीदृशः आसीत्?
उत्तर:
(क) प्रच्छन्नभाग्य: दुष्टबुद्धिना सार्धं धनहरणार्थं प्रस्थितः।
(ख) कश्चित् गर्ते पतित्वा विकलाङ्गः भूत्वा चिरं क्लेशम् अनुभवेत्।
(ग) चौरकर्मणि निरतः कुमारः बाल्ये वयसि विद्यापराङ्मुखः आसीत्।

(iii) (अ) निर्देशानुसारम् उत्तरत- (2 × 1 = 2)
(क) ‘कश्चित् बालकान्’ अनयोः पदयो. विशेषणपदं किम्?
(ख) अनुच्छेदे ‘आयुषि’ इति पदस्य पर्यायपदं किम्?
उत्तर:
(क) कश्चित्।
(ख) जीवने।

अथवा

(आ) निर्देशानुसारम् उत्तरत-
(क) सरले इति पदस्य विलोमपदं किम्?
(ख) ‘सह’ इति पदस्य किं पर्यायपदं अत्र प्रयुक्तम्?
उत्तर:
(क) विषमे।
(ख) सार्धम्।

प्रश्न 13.
अधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि उत्तरपुस्तिकायां लिखत- (5)

क्रन्दनं वर्धते तस्य नान्तं समधिगच्छति।
व्यसनं प्राप्य यो मोहात् केवलं परिदेवयेत्॥
जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः।
स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च॥

(i) एकपदेन उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्) (2 × ½ = 1)
(क) व्यसनं प्राप्य केवलं परिदेवयेत् क:?
(ख) घटः कस्य निपातेन पूर्यते?
(ग) सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च हेतुः कः?
उत्तर:
(क) मूढ: / अज्ञ
(ख) जलबिन्दुना
(ग) अभ्यासः

(ii) पूर्णवाक्येन उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्) (2 × 1 = 2)
(क) क: दुःखस्य अन्तः न प्राप्यते?
(ख) घटः कीदृशं पूरयते?
(ग) कः सर्वविद्याधनधर्माणां प्राप्तौ कारणम्?
उत्तर:
(क) यः व्यसनं प्राप्य केवलं परिदेवयति, तस्य दुःखस्य अन्तः न प्राप्यते।
(ख) घटः शनै: शनै: जलबिन्दूनां निपातेन पूर्यते।
(ग) अभ्यासः एव सर्वविद्याधनधर्माणां प्राप्तौ कारणम्।

(iii) (अ) निर्देशानुसारम् उत्तरत- (2 × 1 = 2)
(क) ‘जलकण:’ इत्यस्य किं पर्यायपदं प्रयुक्तम्?
(ख) ‘क्रन्दनं वर्धते तस्य’ अत्र किं क्रियापदम्?
उत्तर:
(क) जलबिन्दुः।
(ख) वर्धते।

अथवा

(आ) निर्देशानुसारम् उत्तरत-
(क) ‘पूर्यते घटः।’ अत्र कर्तृपदं किम् अस्ति?
(ख) ‘सततम्’ इति पदस्य किं पर्यायपदम् अत्र प्रयुक्तम्?
उत्तर:
(क) घट:
(ख) क्रमश:

प्रश्न 14.
अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि उत्तरपुस्तिकायां लिखत- (5)
पर्यटनाधिकारी – मया पूर्वम् एव उक्तं यत् अस्य प्रदेशस्य दर्शनीयस्थलानां दर्शनाय विशेष: प्रबन्धः अपि अस्ति। अधुना तु वयम् अनेन प्रक्षेपकयन्त्रेण केषाञ्चित् स्थलानां परिचयं प्राप्स्यामः। पश्यत एतत् चित्रम्।
राजीव: – किम् एतत् कस्यचित् दुर्गस्य चित्रम्?
पर्यटनाधिकारी – आम्! एतत् दिवाङ्ग उपत्यका मण्डले स्थितं भौष्मकनगरदुर्गम्। अस्य अवशेषाः तु आर्यकला-संस्कृति-सम्पदः परिचायकाः। अधुना इदं चित्रं पश्यत।
शैलेश: – अहं जानामि इदं स्थानम्। इदं तु ‘तवाङ्ग गोम्पा’ इति प्रसिद्धः बौद्धमठः।
पर्यटनाधिकारी – सम्यक् अभिज्ञातम्। मनोहरे सुरम्ये ‘तबाङ्ग’ इति स्थले राजते अयं बौद्धमठः। पञ्चशतानां बौद्धभिक्षणां निवासयोग्या स्थली इयम्। लोहितजनपदे अपि अनेक बौद्धविहाराः सन्ति।
नीलिमा – मान्यवर। मया अस्य प्रदेशस्य ‘परशुरामकुण्डम्’ इति दर्शनीयस्थलविषये अपि पठितम्। किम् इदम्?
पर्यटनाधिकारी – आम्। एतत् कुण्डं तु लोहितनद्याः किञ्बिद दूरे अस्ति। पूर्वम् इदं ब्रह्मकुण्डम् आसीत्। इदं लोहितनद्या: उद्मस्थलम् इति मन्यते। अत्र अनेकानि अन्यानि दर्शनीयानि स्थलानि अपि सन्ति। अस्माकं पर्यटनविभागेन प्रकाशितां केषाञ्चित् प्रसिद्धस्थलानां सूर्ची पठित्वा ज्ञायताम् इमानि पर्यटनस्थलानि-

(i) एकपदेन उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्) (2 × ½ = 1)
(क) भीष्मकनगरदुर्गः कस्मिन् मण्डले स्थितः?
(ख) बौद्धमठः कस्य नाम्ना प्रसिद्धः?
(ग) परशुरामकुण्डः कस्य उद्गमस्थलम् इति मन्यते?
उत्तर:
(क) दिवाङ्गमण्डले
(ख) तवाङ्गगोम्पा
(ग) लोहितनद्या:

(ii) पूर्णवाक्येन उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्) (2 × 1 = 2)
(क) के आर्यकलासंस्कृतिः परिचायकाः भवन्ति?
(ख) तवाङ्ग गोम्पा किम् अस्ति?
(ग) परशुरामकुण्डं कुत्र स्थितम्?
उत्तर:
(क) भीष्मकनगरदुर्गस्य अवशेषाः आर्यकला-संस्कृतिसम्पदः परिचायकाः भवन्ति।
(ख) तवाङ्गगोम्पा प्रसिद्धः बौद्धमठः अस्ति।
(ग) परशुरामकुण्ड: लोहितनद्याः समीपे किञ्चित् दूरे स्थितम्।

(iii) (अ) निर्देशानुसारम् उत्तरत- (2 × 1 = 2)
(क) ‘दर्शनीयानि’ इति विशेषणपदस्य विशेष्यपदं किम् अस्ति?
(ख) ‘राजते’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् अस्ति?
उत्तर:
(क) स्थलानि।
(ख) बौद्धमठः।

अथवा

(आ) निर्देशानुसारम् उत्तरत-
(क) ‘उद्गमस्थलम्’ इति पदस्य पर्यायपदं किम्?
(ख) ‘अन्यानि दर्शनीयानि स्थलानि अपि सन्ति’ इत्यत्र विशेषणपदं अत्र प्रयुक्तम्?
उत्तर:
(क) उत्पत्तिस्थलम्।
(ख) दर्शनीयानि।

प्रश्न 15.
रेखाङ्कितपदानि आवृत्य प्रश्ननिर्माणं कृत्या वाक्यानि पुनः लिखत- (5 × 1 = 5)
(क) जीवनं रसमयं कर्त्तव्यं।
(ख) आकाशात् उल्काः पतन्ति।
(ग) वारणावते पाण्डवान् भीमः रक्षितवान्।
(घ) विद्वांसः एव चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः।
(ङ) अरूणाचले अनेके उत्सवा: मान्यन्ते।
उत्तर:
(क) कीदृशम्
(ख) कस्मात्
(ग) केषाम्
(घ) के
(ङ) कुत्र

प्रश्न 16.
अधोलिखितयोः श्लोकयोः अन्वयम् उचितैः पदैः पूरयित्वा पुनर्लिखत- (4 × ½ = 2)

यत् प्रोक्तं येन केनापि तस्य तत्त्वार्थनिर्णयः।
कर्तुं शक्यो भवेद्येन स विवेक इतीरितः॥

अन्वयः – येन (i) ________________ अपि यत् प्रोक्तम् तस्य (ii) ________________ येन कर्तुम् (iii) ________________ भवेत्, सः विवेक: इति (iv) ________________ ।

मञ्जूषा – तत्वार्थनिर्णय, ईरितः, शक्यः, केन
उत्तर:
(i) केन
(ii) तत्वार्थनिर्णयः
(iii) शक्य
(iv) ईरित:

अथवा

मञ्जूषायाः साहाय्येन श्लोकस्य भावार्थे रिक्तस्थानानि पूरयित्वा पुनः लिखत- (4 × ½ = 2)

आचारः प्रथमो धर्मः इत्येतद् विदुषां वचः।
तस्माद् रक्षेत् सदाचारं प्राणेभ्योऽपि विशेषतः॥

भावार्थ: – विद्वांसः, ज्ञानवन्तः पण्डिताश्च मन्यन्ते यत् आचारः एव धर्मस्य (i) ________________ लक्षणम्। आचारः नाम सत्क्रिया, सद्व्यवहारः, सद्गुणसमन्वितः आचरणश्च । यदि मनुष्यः सत्कार्येषु प्रवर्तते, नियमपालनं करोति, सत्यं वदति, गुरुजनसेवां करोति, (ii) ________________ अनुसरति, तदा तस्य जीवनं पवित्रं भवति । अतः अस्माभिः सर्वदा स्मर्तव्यम् यत् सदाचारः (iii) ________________ अपि श्रेष्ठः। प्राणान् रक्षितुं यथा यत्नः क्रियते, तथैव, अपि तु अधिकेन यत्नेन, सदाचार: (iv) ________________ । कारणं हि एतत्-यदि आचारः न भवेत्, तर्हि धर्मः अपि न भवति। आचाररक्षणेन एव धर्मरक्षणं भवति, धर्मरक्षणेन च समाजे शान्तिः समत्वं सौहार्द च स्थाप्यते।

मञ्जूषा – धर्ममार्गम्, रक्षितव्यः, प्राणेभ्यः, प्रथमम्
उत्तर:
(i) प्रथमम्
(ii) धर्ममार्गम्
(iii) प्राणेभ्य:
(iv) रक्षितव्यः

प्रश्न 17.
रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुसारं शुद्धम् अर्थ लिखत। (4 × 1 = 4)
(i) स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते।
(A) साहित्यम्
(B) वाचिकम्
(C) वाक्युक्तम्
(D) मन:
उत्तर:
(B) वाचिकम्

(ii) शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं यथा।
(A) श्रोतुम् इच्छा
(B) सेवा
(C) श्वश्रूः
(D) श्रीश
उत्तर:
(A) श्रोतुम् इच्छा

(iii) समा: द्वादश पर्जन्यः तद् राष्ट्र नाभिवर्षति।
(A) मेघ:
(B) पश्यत:
(C) परित:
(D) वर्ष:
उत्तर:
(A) मेघ:

(घ) तदा तस्य पुरतः देवराजः शक्रः उपस्थितः।
(A) शारदा
(B) इन्द्र:
(C) शिल्पम्।
(D) विष्णुः
उत्तर:
(B) इन्द्र:

प्रश्न 18.
अधोलिखित कथां रिक्तस्थानानि पूरयित्वा पुनः लिखत- (8 × ½ = 4)
कुरुक्षेत्रे युद्धपर्यवसाने द्रौपदी (i) ________________ बभूव। सा दुःखार्ता आक्रोशयामास- “द्रौणिना मम (ii) ________________ हता, शोकाग्निः मां
दहति।” (iii) ________________ ताम् आश्वासयन् उक्तवान्- “शुभे! धैर्यं धारय, ते वीरगतिम् प्राप्ताः।” द्रौपदी भीमं प्रति आह- “आर्यपुत्र!
(iv) ________________ स्मरन् मां शोकसागरात् उद्धर।” भीमः द्रौणिं (v) ________________ अनुमतिं प्रार्थितवान्। युधिष्ठिरः तं प्रेषयामास। तस्मिन् समये श्रीकृष्ण: अर्जुनेन सह आगत्य उवाच- “भीमः (vi) ________________ द्रौणिं हन्तुम् धावति। द्रौणिपुत्रः ब्रह्मशिरो नाम भीषणमस्त्रं धारयति। यदि तत् प्रयुज्यते, पृथ्वी सम्पूर्णा (vii) ________________ स्यात्।” युधिष्ठिरः विस्मयेन पृष्टवान्- “कथं आचार्येण एतादृशं अस्त्रं प्रदत्तम्?” श्रीकृष्णः प्रत्यवदत्- “प्रियशिष्यत्वात् अर्जुनाय पुत्रस्नेहात् अश्वत्थाम्ने च (viii) ________________ प्रदत्तम्। किन्तु सावधानं च कृतम्- ‘मानुषेषु नैव प्रयोगः कार्यः।’ तथापि अश्वत्थामा असन्तुष्टः द्वारकायां मम चक्रं याचितवान्।”

मञ्जूषा- पुत्राः, दण्डयितुम्, दग्धा, युधिष्ठिरः, ब्रह्मास्त्रं, एकाकी, क्षत्रधर्मम्, पुत्रशोकविह्वला।
उत्तर:
(i) पुत्रशोकविह्वला
(ii) पुत्रा:
(iii) युधिष्ठिर:
(iv) क्षत्रधर्मम्
(v) दण्डयितुम्
(vi) एकाकी
(vii) दग्धा
(viii) ब्रह्मास्त्रम्