CBSE Sample Papers for Class 10 Sanskrit Communicative Set 3 with Solutions

Students must start practicing the questions from CBSE Sample Papers for Class 10 Sanskrit Communicative with Solutions Set 3 are designed as per the revised syllabus.

CBSE Sample Papers for Class 10 Sanskrit Communicative Set 3 with Solutions

अवधि: – होरात्रयम्
पूर्णाङ्काः – 80

सामान्यनिर्देशा:-

1. कृपया सम्यक्तया परीक्षणं कुर्वन्तु यत् अस्मिन् प्रश्नपत्रे 10 पृष्ठानि मुद्रितानि सन्ति।
2. कृपया सम्यक्तया परीक्षणं कुर्वन्तु यत् अस्मिन् प्रश्नपत्रे 18 प्रश्नाः सन्ति।
3. अस्मिन् प्रश्नपत्रे चत्वारः भागाः सन्ति-
   • ‘क’ भागः – अपठितावबोधनम् (10 अङ्काः)
   • ‘ख’ भागः – रचनात्मक कार्यम् (15 अङ्काः)
   • ‘ग’ भागः – अनुप्रयुक्तव्याकरणम् (25 अङ्काः)
   • ‘घ’ भागः – पठितावबोधनम् (30 अङ्काः)
4. प्रत्येकं भागम् अधिकृत्य उत्तराणि एकस्मिन् स्थाने क्रमेण लेखनीयानि।
5. उत्तरलेखनात् पूर्वं प्रश्नस्य क्रमाङ्क अवश्यं लेखनीयः।
6. प्रश्नस्य क्रमाङ्क प्रश्नपत्रानुसारम् एवं लेखनीयः।
7. सर्वेषां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लेखनीयानि।
8. प्रश्नानां निर्देशाः ध्यानेन अवश्यं पठनीयाः।

भाग ‘क’ – अपठित अवबोधनम् (10 अंङ्काः)

प्रश्न 1.
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृत भाषायां लिखत। (10)
“चलभाषियन्त्रम्” वर्तमानयुगस्य जीवनम् एव वर्तते। अस्य मुख्यं प्रयोजनं दूरस्थेन जनेन सह वार्तालाप: इति, परम् अद्य अस्माकं जीवनशैली एव, अनेन पूर्णतया प्रभाविता वर्तते। अधुना अनेन केवलं वार्ता एव न भवति अपितु वार्तया सहैव वयं प्रियजनं द्रष्टुम् अपि सक्षमाः। अपि च ईमेल- फेसबुक-व्हाटसएप-माध्यमैः वार्ता सुकरा भवति। अस्य माध्यमेन गमनागमनार्थ शीघ्रमेव जनाः सरलतया वाहनं प्राप्नुवन्ति। यदि कदापि वयं मार्ग विस्मरामः तदा उचितं मार्ग प्रदर्शयितुम् अपि इदम् श्रेयस्करम्। न केवलमेतदेव अपितु एतत् यन्त्र विभिन्नाभिः क्रीडाभि: मनोरञ्जनं चापि करोति, अतः बालाः, वृद्धा: युवकाः सर्वे एव एतस्य यन्त्रस्य दासाः अभवन्। अधुना तु इदं यन्त्रं मित्रं, विद्यालय:, मार्गदर्शक: च सर्वमपि अभवत्।

(अ) एकपदेन उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्) (2 × 1 = 2)
(i) वर्तमानयुगस्य जीवनं किं वर्तते?
(ii) के सरलतया वाहनं प्राप्नुवन्ति?
(iii) एतत् यन्त्रं काभिः मनोरञ्जनं चापि करोति?
उत्तर:
(i) चलभाषियन्त्रम्
(ii) जना
(iii) क्रीडाभि:

(आ) पूर्णवाक्येन लिखत- (केवलं प्रश्नद्वयम्) (2 × 2 = 4)
(i) अद्य चलभाषियन्त्रेण का प्रभाविता वर्तते?
(ii) अधुना वार्ता कै सुकरा भवति?
(iii) के एतस्य यन्त्रस्य दासाः अभवन्?
उत्तर:
(i) अद्य अस्माकं जीवनशैली चलभाषियन्त्रेण प्रभाविता वर्तते।
(ii) अधुना ईमेल- फेसबुक-व्हाट्सएप माध्यमैः वार्ता सुकरा भवति।
(iii) बालाः, वृद्धाः, युवकाः सर्वे अपि एतस्य यन्त्रस्य दासाः अभवन्।

(इ) अस्य अनुच्छेदस्य कृते उपयुक्त शीर्षकं संस्कृतेन लिखत। (1 × 1 = 1)
उत्तर:
शीर्षकं – चलभाषियन्त्रस्य महत्त्वम्

(ई) यथानिर्देशम् उत्तरत- (3 × 1 = 3)
(i) ‘करोति’ इत्यस्याः क्रियायाः कर्तृपदं किम्?
(A) यन्त्रम्
(B) विभिन्नाभिः
(C) क्रीडाभि:
(D) मनोरञ्जनम्
उत्तर:
(A) यन्त्रम्

(ii) ‘सुकरा’ इति पदस्य विशेष्यं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
(A) हितकरा
(B) वार्ता
(C) माध्यमै
(D) भवति
उत्तर:
(B) वार्ता

(iii) ‘हितकरम्’ इत्यस्य पदस्य कः पर्यायः अत्र आगतः?
(A) दासा
(B) क्रीडाभि:
(C) श्रेयस्करम्
(D) मनोरंजकै:
उत्तर:
(C) श्रेयस्करम्

भाग ‘ख’ – रचनात्मक कार्यम् (15 अंङ्का)

प्रश्न 2.
भवान् देवांशः। रामायणं पठनाय मित्रम् अक्षतं प्रोत्साहितं कर्तुं लिखिते पत्रे रिक्तस्थानानि पूरयित्वा पत्रं च पुनः उत्तरपुस्तिकायां लिखतु। (10 × ½ = 5)
76, हरिमार्गम्
(i) ________________
दिनाङ्कः-
प्रिय मित्र (ii) ________________
नमोनमः।
अत्र (iii) ________________ तत्रास्तु। गतसप्ताहे मंम (iv) ________________ तस्मिन् अवसरे मम पिता मह्यम् ‘रामायणम्’ इति (v) ________________ दत्तवान्। अद्यत्वे अहं तत् पुस्तकं (vi) ________________ पठामि। अतः अधुना त्वां प्रति पुस्तकविषये लेखितुम् इच्छामि। रामायणं पुस्तकं वस्तुतः (vii) ________________ शिक्षयति। एतस्य पठनेन अस्माकं मनसि भ्रातृभावस्य मित्रतायाः पितरं प्रति च (viii) ________________ अपि विकासः भविष्यति। अस्मिन् आधुनिके युगे तु अस्य ज्ञानस्य अत्यावश्यकता वर्तते । मम निवेदनम् अस्ति यद् भवान् अपि अस्य पुस्तकस्य (ix) ________________ करोतु अन्यान् च अपि प्रोत्साहितं करोतु। पितृभ्यां मम प्रणामाः।
तव (x) ________________
देवांश:

मञ्जूषा – पुस्तकम्, कुशलम्, अक्षत, सुन्दरनगरात् जन्मदिवस, मित्रम्, मनोयोगेन, जीवनपद्धतिः, भक्तिभावनायाः, अध्ययनम्।
उत्तर:
76, हरिमार्गम्
(i) सुन्दरनगरात्
दिनाङ्क: 30.8.2025
प्रिय मित्र (ii) अक्षत,
नमोनमः।
अत्र (iii) कुशलम् तत्रास्तु। गतसप्ताहे मम (iv) जन्मदिवस: आसीत्। तस्मिन् अवसरे मम पिता मह्यम् ‘रामायणम्’ इति (v) पुस्तकम् दत्तवान्। अद्यत्वे अहं तत् पुस्तकं (vi) मनोयोगेन पठामि। अतः अधुना त्वां प्रति पुस्तकविषये लेखितुम् इच्छामि। रामायणं पुस्तकं वस्तुतः (vii) जीवनपद्धतिं शिक्षयति। एतस्य पठनेन अस्माकं मनसि भ्रातृभावस्य मित्रतायाः, पितरं प्रति च (viii) भक्तिभावनायाः अपि विकासः भविष्यति। अस्मिन् आधुनिके युगे तु अस्य ज्ञानस्य अत्यावश्यकता वर्तते। मम निवेदनम् अस्ति यत् भवान् अपि अस्य पुस्तकस्य (ix) अध्ययनम् करोतु अन्यान् च अपि प्रोत्साहितं करोतु। पितृभ्यां मम प्रणामाः।
तव (x) मित्रम्
देवांश:

प्रश्न 3.
अधोलिखितं चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायाः सहायतया पञ्च वाक्यानि रचयत- (5 × 1 = 5)

मञ्जूषा – उद्यानस्य, मित्र, एका स्तः, चत्वारः शाटिकाम्, कोणे, दम्पती, जलाशयः।
उत्तर:
संभावित-वाक्यानि
1. उद्यानस्य कोणे एका दम्पती उपविष्टा।
2. चत्वारः बालकाः उद्याने क्रीडन्ति।
3. जलाशयस्य समीपे जनाः आनन्दं अनुभवन्ति।
4. बालिकाः शाटिकां धारयन्ति।
5. सर्वे जना: उद्याने सुखेन गच्छन्ति।

अथवा

‘वृक्षाः अस्माकं मित्राणि’ इत्यस्मिन् विषये मञ्जूषाया: सहायतया संस्कृतभाषायां एकम् अनुच्छेदं लिखत।
मञ्जूषा – वृक्षा:, सत्पुरुषाः, परोपकारम्, छाया, फलानि पुष्पाणि, जनाः, पवनः, काष्ठम्, शीतलः, स्वास्थ्याय, आवश्यकम् पथिकः, आनन्दम्, अनुभवन्ति, भूमेः संरक्षणम्, वर्षा, पक्षिभ्यः वासः।
उत्तर:
संभावित वाक्यानि-
1. वृक्षाः सत्पुरुषवत् सदा परोपकारं कुर्वन्ति।
2. ते पथिकाय छायां ददति, फलानि पुष्पाणि च जनानाम् उपयुज्यते।
3. वृक्षा: शीतलम् पवनम् ददति, स्वास्थ्याय आवश्यकाः।
4. भूमेः संरक्षणं कुर्वन्ति वर्षाम् आकर्षयन्ति, पक्षिभ्यः वासं ददति।
5. अतः वृक्षाः अस्माकं प्रियतममित्राणि।

प्रश्न 4.
अधोलिखित-कथां मञ्जूषायाः सहायतया पूरयत। (10 × ½ = 5]
कस्मिंश्चिद् वने एक वृक्षः आसीत्। तत्र एक चटक: स्वपरिवारेण सह वसति स्म। वर्षाकाले एकदा तत्र महती (i) ________________ भवति। एक: वानरः आश्रयार्थ (ii) ________________ अधः आगच्छति। वानरं दृष्ट्वा चटकः वदति “भोः वानर! भवान् तु समर्थः अस्ति। भवतः (iii) ________________ मनुष्यं शरीरम् (iv) ________________ अस्ति। हस्तौ पादौ च सम्यक् सन्ति।
भवान् उत्तमगृहस्य (v) ________________ कर्तुं शक्नोति। किमर्थं न स्वस्य कृते गृहस्य निर्माणं करोति?” तत् श्रुत्वा (vi) ________________ कुपित: भवति। वानरः (vii) ________________ वदति “अधुना त्वं मौनम् एव तिष्ठ। तव (viii) ________________ आवश्यकता (i) ________________ नास्ति।” चटक तं पुनः कथयति – “भ्रातः! अहं तु तव हिताय एव चिन्तयामि।” तस्य (ix) ________________ श्रुत्वा सः वानरः वृक्षम् आरुह्य (x) ________________ नीडं नाशयति। अत एवोच्यते ‘उपदेशो हि मूर्खाणां प्रकोपाय न शान्तये’ इति।

मञ्जूषा – निर्माणम्, इव, चटकस्य वचनम्, वानरः, वृष्टिः, वृक्षस्य, चटकम्, शरीरम्, उपदेशस्य।
उत्तर:
कस्मिंश्चिद् वने एक वृक्षः आसीत्। तत्र एक चटक स्वपरिवारेण सह वसति स्म। वर्षाकाले एकदा तत्र महती (i) वृष्टिः भवति। एकः वानरः आश्रयार्थं (ii) वृक्षस्य अधः आगच्छति। वानरं दृष्ट्वा चटकः वदति “भोः वानर! भवान् तु समर्थः अस्ति। भवतः (iii) शरीरम् मनुष्य शरीरम् (iv) इव अस्ति। हस्तौ पादौ च सम्यक् सन्ति। भवान् उत्तमगृहस्य (v) निर्माणं कर्तुं शक्नोति। किमर्थं न स्वस्य कृते गृहस्य निर्माणं करोति?” तत् श्रुत्वा (vi) वानरः कुपितः भवति। वानरः (vii) चटकम् वदति “अधुना त्वं मौनम् एवं तिष्ठ। तव (viii) वचनम् आवश्यकता नास्ति।” चटकः तं पुनः कथयति- “भ्रातः! अहं तु तव हिताय एव चिन्तयामि।” तस्य (ix) उपदेशस्य श्रुत्वा सः वानरः वृक्षम् आरुह्य (x) चटकस्य नीडं नाशयति। अत एवोच्यते- “उपदेशो हि मूर्खाणां प्रकोपाय न शान्तये।”

अथवा

रिक्तस्थानानि पूरयित्वा अधोलिखितं संवादं पुनः लिखत- (5 × 1 = 5)
यात्री – नमस्ते! इदं नगरं अतिरमणीयम् अस्ति। अहं ज्ञातुम् इच्छामि यत् एतत् नगरं किमर्थं प्रसिद्धम् अस्ति?
पर्यटनाधिकारी – (i) ________________ । एतदर्थं प्रसिद्धम् अस्ति।
यात्री – देहरादूननगर कस्य प्रदेशस्य राजधानी अस्ति?
पर्यटनाधिकारी – (ii) ________________
यात्री – महोदय! किम् अस्य नगरस्य समीपे अन्यं दर्शनीयस्थलम् अपि वर्तते?
पर्यटनाधिकारी – (iii) ________________
यात्री – धन्यवादाः। कथयतु भवान् मसूरीनगरं कथं गन्तुं शक्यते?
पर्यटनाधिकारी – (iv) ________________
यात्री – अहं तु अधुना श्रान्तः बुभुक्षितः च अस्मि।
पर्यटनाधिकारी – कोऽपि चिन्ता नास्ति (v) ________________
मञ्जूषा
(i) अत्र अनेकानि दर्शनीयानि स्थानानि सन्ति।
(ii) उत्तराखण्डप्रदेशस्य राजधानी देहरादूननगरम् एव।
(iii) मसूरीनगर न अतिदूरम् अस्ति।
(iv) बसयानेन त्वया तत्र गन्तुं शक्यते।
(v) तत्र प्रसिद्धं भोजनालयम् अस्ति।
उत्तर:
यात्री – नमस्ते! इदं नगरं अतिरमणीयम् अस्ति। अहं ज्ञातुम् इच्छामि यत् एतत् नगरं किमर्थं प्रसिद्धम् अस्ति?
पर्यटनाधिकारी – (i) अत्र अनेकानि दर्शनीयानि स्थानानि सन्ति। एतदर्थं प्रसिद्धम् अस्ति।
यात्री – देहरादूननगर कस्य प्रदेशस्य राजधानी अस्ति?
पर्यटनाधिकारी – (ii) उत्तराखण्डप्रदेशस्य राजधानी देहरादूननगरम् एव।
यात्री – महोदय! किम् अस्य नगरस्य समीपे अन्यं दर्शनीयस्थलम् अपि वर्तते?
पर्यटनाधिकारी – (iii) मसूरीनगर न अतिदूरम् अस्ति।
यात्री – धन्यवादाः। कथयतु भवान्, मसूरीनगरं कथं गन्तुं शक्यते?
पर्यटनाधिकारी – (iv) बसबानेन त्वया तत्र गन्तुं शक्यते।
यात्री – अह तु अधुना श्रान्तः बुभुक्षितः च अस्मि।
पर्यटनाधिकारी – काऽपि चिन्ता नास्ति (v) तत्र प्रसिद्ध भोजनालयम् अस्ति।

भाग ‘ग’ – अनुप्रयुक्त-व्याकरणम् (25 अंङ्का:)

प्रश्न 5.
(अ) निम्नलिखितेषु वाक्येषु रेखाङ्कितपदानां सन्धिं विच्छेदं वा कृत्वा लिखत। (4 × 1 = 4)
(i) क्रुद्धः सिंहः इतस्ततः धावति।
(ii) प्रकृति + एव शरणम्।
(iii) उदीरितः + अर्थः पशुनापि गृह्यते।
(iv) अचिरादेव चण्डवातेन सह प्रवर्षः समजायत।
उत्तर:
(i) इतः + ततः
विसर्गस्य सत्वम् – यदि विसर्ग वाला वर्ण ‘अ’ को छोड़कर किसी अन्य स्वर से युक्त हो तो विसर्ग के स्थान पर ‘स्’ हो जाता है।
(ii) प्रकृतिरेव-
विसर्गस्य रत्वम् – यदि विसर्ग वाला वर्ण ‘अ’ को छोड़कर किसी अन्य स्वर से युक्त हो तो विसर्ग के स्थान पर ‘र्’ हो जाता है।
(iii) उदीरितोऽर्थ:
‘विसर्गस्य उत्त्वं’ – यहाँ पर विसर्ग के बाद ‘अ’ आने से विसर्ग को ‘उ’ हुआ तथा विसर्ग वाले वर्ण के ‘अ’ के साथ ‘उ’ जुड़ने से ‘ओ’ हुआ।
(iv) अचिरात् + एव-
वर्ग के प्रथम अक्षर को वर्ग तृतीय वर्ण होना- यदि वर्ग के प्रथम अक्षर के बाद किसी भी वर्ग का प्रथम, द्वितीय, तृतीय, चतुर्थ, य्, र्, ल्, व् या कोई भी स्वर आए तो वर्ग के प्रथम अक्षर के स्थान पर अपने ही वर्ग का तृतीय वर्ण हो जाता है।

अथवा

(आ) अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदेषु सन्धिं सन्धिच्छेदं वा कुरुत- (4 × 1 = 4)
(i) ये अप्यतीता महारथाः पूर्वे।
(ii) सः भयम् + करम् एकं विषधरं फूत्कारं कुर्वन्तं पश्यति।
(iii) पिता तपस्तेपे।
(iv) रमणीया सृष्टिः + एषा।
उत्तर:
(आ) (i) अपि + अतीता-
यण-संधि-इ के बाद सामान स्वर को छोड़कर कोई भी स्वर आने पर ‘इ’ ‘य्’ में परिवर्तित हो जाता है।
(ii) भयङ्करम्
परसवर्ण सन्धि-यदि अनुस्वार के बाद किसी भी वर्ग के प्रथम, द्वितीय, तृतीय, चतुर्थ वर्ण आए तो अनुस्वार के स्थान पर परसवर्ण होता है।
(iii) तपः + तेपे
विसर्गस्य सत्वम् – यदि विसर्ग वाला वर्ण ‘अ’ को छोड़कर किसी अन्य स्वर से युक्त हो तो विसर्ग के स्थान पर ‘सू’ हो जाता है।
(iv) सृष्टिरेषा
विसर्गस्य रत्वम् – यदि विसर्ग वाला वर्ण ‘अ’ को छोड़कर किसी अन्य स्वर से युक्त हो तो विसर्ग के स्थान पर ‘र्’ हो जाता है।

प्रश्न 6.
रेखाङिङ्कतपदानां समासं विग्रहं वा कृत्वा लिखत। (4 × 1 = 4)
(i) चक्रपाणिः सागरे शेते।
(A) चक्र: पाणि
(B) चक्रे पाणि: यस्य
(C) चक्रं पाणौ यस्य सः
(D) चक्रं पाणि
उत्तर:
(C) चक्रं पाणौ यस्य सः
क्योंकि पद के अर्थ क अनुसार ‘हाथों में चक्र’ आना चाहिए जो कि विकल्प (C) दर्शाता है

(ii) महिपाल दिनं दिनं प्रति प्रजा पालयति स्म।
(A) प्रतिदिनम्
(B) दिनदिन
(C) दिने
(D) दिनम्
उत्तर:
(A) प्रतिदिनम्
क्योंकि ‘प्रति’ उपसर्ग के प्रयोग में पद की दो बार आवृत्ति होती है तथा प्रति उपसर्ग पद के आगे लगता है।

(iii) तत्त्वज्ञानं च धियोः गुणाः।
(A) तत्त्वानां ज्ञानम् इति।
(B) तत्त्वाय ज्ञानम् इति।
(C) तत्त्वं ज्ञानम् इति
(D) तत्त्व ज्ञानम्
उत्तर:
(iii) (A) तत्त्वानां ज्ञानम्
क्योंकि पद के अर्थ क अनुसार ‘तत्त्वों का ज्ञान’ आना चाहिए जिसके लिए तत्त्व में षष्ठी विभक्ति का प्रयोग किया गया है जो कि विकल्प (A) दर्शाता है

(iv) दैवेन रक्षितः न नश्यति।
(A) दैवरक्षित
(B) दैवेरक्षित
(C) दैवारक्षित
(D) देवरक्षति
उत्तर:
(iv) (A) दैवरक्षित:
तृतीया तत्पुरुष में समस्तपद करते समय प्रथमपद में विभक्ति नहीं लगती।

प्रश्न 7.
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदेषु प्रकृति-प्रत्ययान् संयोग्य विभज्य वा लिखत। (4 × 1 = 4)
(i) भगवान् वाल्मीकिः वधूः इति।
(A) भग + वन्
(B) भग + मतुप्
(C) भग + तुप्
(D) भग + क्तवतु
उत्तर:
(B) भग + मतुप्
मतुप् प्रत्यय का मान् (अंत में अ / आ को छोड़कर कोई अन्य स्वरः, वान् (अंत में अ / आ आने पर) पद में जुड़ता है

(ii) सर्वेषामेव मत्कृते महत् + त्व विद्यते।
(A) महत्ता
(B) महत्त्वम्
(C) महत्त्व:
(D) महात्वम्
उत्तर:
(B) महत्त्वम्
क्योंकि ‘त्व’ प्रत्यय का ‘त्वम्’ पद में जुड़ता है।

(iii) किं नामधेया युवयोर्जननी।
(A) नामधेय + तल्
(B) नामधेय + त्व
(C) नामधेय + क्त्वा
(D) नामधेय + टाप्
उत्तर:
(D) नामधेय + टाप्
क्योंकि ‘टाप्’ प्रत्यय का प्रयोग पुल्लिंग शब्द को स्त्रीलिंग बनाने के लिए किया जाता जाता है तथा ‘टाप्’ का ‘आ’ शब्द में जुड़ता है।

(iv) देशस्य सेवा सर्वेषां नीति + ठक् कर्तव्यम् भवेत्।
(A) नैतिकम्
(B) नैतिकी
(C) नैतिक:
(D) नैतिक
उत्तर:
(A) नैतिकम्
क्योंकि ‘ठक्’ प्रत्यय का ‘इक’ शेष रह जाता है जिससे ‘नैतिक’ बना। नैतिक कर्तव्यम् का विशेषण होने के कारण ‘नैतिकम्’ बना।

प्रश्न 8.
(अ) वाच्यानुसार कोष्ठकेषु प्रदत्तपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत। (3 × 1 = 3)
(i) मोहन: – रमे! किं तत्र शालायाम् गायक: गीतानि गायति।
रमा – आम्, तत्र गायकेन गीतानि (i) ________________
(A) गायति
(B) गायन्ति
(C) गीयन्ते
(D) गीयते
उत्तर:
मोहन: – रमे! किं तत्र शालायां गायक: गीतानि गायति।
रमा – आम्, तत्र गायकेन गीतानि (i) (C) गीयन्ते

(ii) मोहन: – किं कापि बाला तत्र नृत्यति?
रमा – आम्, तत्र तु द्वे वाले (ii) ________________
(A) नृत्यति
(B) नृत्यत:
(C) नर्तिष्यत:
(D) नृत्यन्ति
उत्तर:
मोहन: – किं कापि बाला तत्र नृत्यति?
रमा – आम्, तत्र तु द्वे बाले (ii) (B) नृत्यतः।

(iii) (अ) मोहन: – किम् इदानीं त्वम् अपि तत्र गच्छसि?
रमा – आम्, (iii) ________________ अपि तत्र गम्यते।
(A) अहम्
(B) वयम्
(C) मया
(D) त्वया
मोहनः अरे! गुरुः आयाति। अहं तु गुरुम् प्रणमामि।
उत्तर:
मोहनः – किम् इदानीं त्वम् अपि तत्र गच्छसि?
रमा – आम्, (iii) (D) त्वया अपि तत्र गम्यते।
मोहन: – अरे! गुरुः आयाति। अहं तु गुरुम् प्रणमामि।

अथवा

(आ) वाच्यानुसारम् उचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा वाक्यानि पुनः लिखत। (3 × 1 = 3)
नदीमः – कृष्ण! (i) ________________ कुत्र गम्यते?
कृष्ण – (ii) ________________ तु आपणं गच्छामि।
नदीमः – त्वं तत्र किमर्थं गच्छसि?
कृष्ण – तत्र शाकफलानि क्रेतुं गच्छामि।
नदीमः – किं त्वया प्रतिदिनं फलानि (iii) ________________ ?
कृष्ण – न मम पित्रे फलं रोचन्ते।
नदीमः – तव गृहे कः भोजनं पचति।
कृष्ण – मया भोजनं पच्यते।

मञ्जूषा – त्वया खाद्यन्ते, अहम्।
उत्तर:
नदीमः – कृष्ण! (i) त्वया कुत्र गम्यते?
कृष्णः – (ii) अहम् तु आपणं गच्छामि।
नदीमः त्वं तत्र किमर्थं गच्छसि?
कृष्णः तत्र शाकफलानि क्रेतुं गच्छामि।
नदीम: – किं त्वया प्रतिदिनं फलानि (iii) खाद्यन्ते ?
कृष्णः न मम पित्रे फलं रोचन्ते।
नदीम: – तव गृहे कः भोजनं पचति।
कृष्ण: मया, भोजनम् पच्यते।

प्रश्न 9.
कालबोधकशब्दैः अधोलिखित दिनचर्या पूरयत- (3 × 1 = 3)
(i) अहं नित्यं रात्रौ (8:30) ________________ भोजनं करोमि।
(ii) तदन्तरं (8:45) ________________ भ्रमणाय गच्छामि।
(iii) तदा (9:30) ________________ मनोरञ्जनाय दूरदर्शनं पश्यामि।
उत्तर:
(i) अहं नित्यं रात्रौ सार्ध अष्टवादने भोजनं करोमि।
(ii) तदन्तरं पादोन नव-वादने भ्रमणाय गच्छामि।
(iii) तदा सार्धं नव-वादने मनोरञ्जनाय दूरदर्शनं पश्यामि।

प्रश्न 10.
मञ्जूषायाः उचितैः अव्ययैः चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत- (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्) (3 × 1 = 3)
(i) ते सभायां ________________ मा वदेयुः।
(ii) यूयम् ________________ प्रयास कुरुत।
(iii) मार्गेषु ________________ अवकरं न क्षिपेयुः।
(iv) ________________ अवश्यं गमनीयम्।

मञ्जूषा – इतस्ततः, वृथा, अपि, तत्र।
उत्तर:
(i) ते सभायां वृथा मा वदेयुः।
(ii) यूयम् अपि प्रयासं कुरुत।
(iii) मार्गेषु इतस्तत: अवकरं न क्षिपेयुः।
(iv) तत्र अवश्यं गमनीयम्।

प्रश्न 11.
निम्नवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां संशोधनं कृत्वा पुनर्लिखत। (3 × 1 = 3)
(i) पवनं वेगेन वहति।
(A) पवन
(B) पवन:
(C) पावनम्
(D) पवनेन
उत्तर:
(B) पवनः
पवन पुल्लिंग शब्द है इसलिए ‘पवन:’ होगा।

(ii) अहं आम्र खादति।
(A) खादामि
(B) खादत:
(C) खादसि
(D) खादाम:
उत्तर:
(A) खादामि
वाक्य में कर्ता ‘अहम्’ है इसलिए ‘खादामि होगा।

(iii) मोहन: गृहं तत्रास्ति।
(A) मोहनम्
(B) मोहनात्
(C) मोहने
(D) मोहनस्य
उत्तर:
(D) मोहनस्य
कारक नियम एवं अर्थ की दृष्टि से मोहनस्य होगा।

भाग ‘घ’ – पठितावबोधनम् (30 अंङ्काः)

प्रश्न 12.
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि उत्तरपुस्तिकायां लिखत- (5)
कदाचित् दानशालासु विचरन् स राजा बहुधनलाभेन सन्तुष्टानाम् अर्थिनां विरलसंख्यां विलोक्य अचिन्तयत्- मम अर्थिनः तु धनलाभमात्रेण सन्तोष भजन्ते। राज्ञि एवं विचारयति सति तस्य दानशीलतां परीक्षितुं देवाधिपतिः शक्रः नेत्रहीनयाचकस्य रूपं धारयित्वा तत्पुरतः अवदत् हे राजन्! भवतः दानवीरताम् आकर्ण्य आशान्वितः भवत्समीपम् आगतोऽस्मि। देव! रवि-शशि- तारा मण्डलभूषितं जगत् एतत् कथमिव पश्येयम् चक्षुर्हीनः! राजा उवाच भगवन्! भवन्मनोरथं पूरयित्वा आत्मानम् अनुगृहीतं कर्तुम् इच्छामि। आदिश्यताम्, किं करवाणि ? विप्रः उवाच यदि भवान् प्रीतः, तदा त्वत्तः एकस्य चक्षुषः दानम् इच्छामि येन मम लोकयात्रा निर्बाधा भवेत्। तत् श्रुत्वा राजा अचिन्तयत्, “लोके चक्षुर्दानं दुष्करमेव”।

(i) एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्) (2 × ½ = 1)
(क) अर्थिनः केन सन्तुष्टाः आसन्?
(ख) लोके किं दुष्करम् अस्ति?
(ग) चक्षुषा विप्रस्य का निर्बाधा भवेत्?
उत्तर:
(क) धनलाभेन
(ख) चक्षुर्दानम्
(ग) लोकयात्रा

(ii) पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्) (2 × 1 = 1)
(क) शक्र: नेत्रहीनयाचकस्य रूपं धारयित्वा राज्ञः पुरतः किमवदत्
(ख) शक्रः किं परीक्षितुम् आगत:?
(ग) विप्रः किमर्थं चक्षुषः दानम् इच्छति स्म?
उत्तर:
(क) शक्रः राज्ञ: पुरतः अवदत- “हे राजन्! भवतः दानवीरताम् आकर्णय अहम् आगतः।”
(ख) शक्र: राज्ञः दानशीलतां परीक्षितुम् आगतः।
(ग) विप्रः जगत् दृष्टुं चक्षुषः दानम् इच्छति स्म।

(iii) (अ) निर्देशानुसारम् उत्तरत (2 × 1 = 2)
(क) ‘श्रुत्वा’ इति पदस्य किं पर्यायपदं गद्यांशे प्रयुक्तम्?
(ख) ‘अर्थिनः’ इत्यस्य क्रियापदं किं प्रयुक्तम्?
उत्तर:
(क) आकर्ण्य
(ख) भजन्ते

अथवा

(आ) निर्देशानुसारम् उत्तरत।
(क) ‘ईदृशं दानम्’ अत्र विशेष्यपदं किम्?
(ख) ‘दृष्ट्वा’ इति पदस्य किं पर्यायपदं अत्र प्रयुक्तम्?
उत्तर:
(क) ईदृशम्
(ख) विलोक्य

प्रश्न 13.
अधोलिखितं पद्यांश पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि उत्तरपुस्तिकायां लिखत- (5)

अपूर्वः कोऽपि कोशोऽयं विद्यते तव भारति।
व्ययतो वृद्धिमायाति क्षयमायाति सञ्चयात्॥

(i) एकपदेन उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(क) कोश: कीदृशः अस्ति?
(ख) कोशस्य क्षयः कस्मात् भवति?
(ग) सरस्वत्याः कः अपूर्वः अस्ति?
उत्तर:
(क) अपूर्व
(ख) सञ्चयात्
(ग) भारत्याः (सरस्वत्याः)

(ii) पूर्णवाक्येन उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्)
(क) कस्याः कोश: अपूर्व: विद्यते?
(ख) कोश: कदा वृद्धिम् आयाति?
(ग) भारत्याः कोश: कथम् अपूर्व: अस्ति?
उत्तर:
(क) भारत्यां (सरस्वती) या कोश: अपूर्व: विद्यते।
(ख) कोश: व्ययत: वृद्धिमायाति।
(ग) भारत्याः कोश: अपूर्वः अस्ति यतः व्ययेन वृद्धिम् करोति / प्राप्नोति।

(iii) (अ) निर्देशानुसारम् उत्तरत-
(क) ‘कोश:’ इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किम्?
(ख) ‘अयम्’ इति पदस्य विशेष्यपदं किमस्ति?
उत्तर:
(क) विद्यते
(ख) कोश:

अथवा

(आ) निर्देशानुसारम् उत्तरत।
(क) ‘निधि:’ इति पदस्य पर्यायपदं किं प्रयुक्तम्?
(ख) ‘अपूर्वः कोऽपि कोशोऽयं विद्यते तव भारति’ अस्मिन् वाक्ये किं क्रियापदम्?
उत्तर:
(क) कोश:
(ख) विद्यते

प्रश्न 14.
अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि उत्तरपुस्तिकायां लिखत। (5)
मयूर: (प्रविश्य साट्टहासम्) – सत्यं सत्यम्। अहमेव राष्ट्रपक्षी को न जानाति तव ध्यानावस्थाम्? मौनं धृत्वा वराकान् मीनान् अधिगृह्य क्रूरतया भक्षयसि। धिक् त्वाम्! अवमानितं खलु सर्वं पक्षिकुलं त्वया।
काक: – रे सर्पभक्षक! नर्तनात् अन्यत् किम् अपरं जानासि?
मयूर: – श्रूयतां श्रूयताम्। मम नृत्यं तु प्रकृतेः आराधना। पश्य! चारुवर्तुलचन्द्रिका शोभितानां मम पिच्छानाम् अपूर्व सौन्दर्यम्। मम केकारवं श्रुत्वा कोकिलः अपि लज्जते। मम शिरसि राजमुकुटमिव शिखां स्थापयता विधात्रा एव अहं पक्षिराजः कृतः।

(i) एकपदेन उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्) (2 × 1 = 2)
(क) बक मौनं धृत्वा कान् भक्षयति?
(ख) केन मयूरः पक्षिराज: कृत:?
(ग) कस्य नृत्यं तु प्रकृते: आराधना?
उत्तर:
(क) मीनान्।
(ख) विधात्रा।
(ग) मयूरस्य।

(ii) पूर्णवाक्येन उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्) (2 × 1 = 1)
(क) सर्पभक्षकः कः अस्ति?
(ख) कोकिलः कस्य केकारवं श्रुत्वा लज्जते?
(ग) मयूरस्य कीदृशानाम् पिच्छानाम् अपूर्व सौन्दर्यमस्ति?
उत्तर:
(क) सर्पभक्षक मयूरः अस्ति।
(ख) कोकिलः मयूर: केकारवं श्रुत्वा लज्जते।
(ग) मयूरस्य पिच्छानां चारुवर्तुलचन्द्रिका शोभितानाम् अपूर्व सौन्दर्यमस्ति।

(iii) (अ) निर्देशानुसारम् उत्तरत- (2 × 1 = 2)
(क) ‘पक्षीणाम्’ इत्यस्य किं पर्यायपदम् अत्र प्रयुक्तम्?
(ख) ‘लज्जते’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
उत्तर:
(क) पक्षिकुलम्
(ख) कोकिलः

अथवा

(आ) निर्देशानुसारम् उत्तरत-
(क) ‘वराकान्’ इत्यस्य विशेष्यपदं चित्वा लिखत।
(ख) ‘मम नृत्यं तु प्रकृतेः आराधना’ अत्र ‘मम’ सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?
उत्तर:
(क) मीनान्
(ख) मयूराय

प्रश्न 15.
रेखाङ्कितपदानि आघृत्य प्रश्ननिर्माणं कृत्वा वाक्यानि पुनः लिखत। (5 × 1 = 5)
(i) मनः अभ्यासेन गृह्यते।
(ii) भगवते नमः।
(iii) सः पुनः मित्रस्य गृहं समागतः।
(iv) पिता बाल्ये विद्याधनं यच्छति।
(v) देवानाम् अपि देवः ‘मोपीन’ इति कथ्यते।
उत्तर:
(i) केन
(ii) कस्मै
(iii) कुत्र
(iv) कदा
(v) केषाम्

प्रश्न 16.
अधोलिखितयोः श्लोकयोः अन्वयम् उचितैः पदैः पूरयित्वा पुनर्लिखत- (4 × ½ = 2)

क्रोधाद्भवति सम्मोह सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः।
स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति॥

अन्वयः – (i) ________________ सम्मोहः भवति, सम्मोहात् (ii) ________________ (भवति), स्मृतिभ्रंशात् (iii) ________________ (भवति)। (iv) ________________ प्रणश्यति।

मञ्जूषा – क्रोधात्, बुद्धिनाशात्, स्मृतिविभ्रमः, बुद्धिनाशः।
उत्तर:
अन्वयः – (i) क्रोधात् सम्मोहः भवति, सम्मोहात् (ii) स्मृतिविभ्रम (भवति) स्मृतिभ्रंशात् (iii) बुद्धिनाश: (भवति)। (iv) बुद्धिनाशात् प्रणश्यति।

अथवा

मञ्जूषायाः साहाय्येन श्लोकस्य भावार्थे रिक्तस्थानानि पूरयित्वा पुनः लिखत- (4 × ½ = 2)

वाक्पटुधैर्यवान् मन्त्री सभायामप्यकातरः।
स केनापि प्रकारेण परैर्न परिभूयते॥

भावार्थ: – यः (i) ________________ (परामर्शदाता) सम्भाषणे (ii) ________________ भवति। यः धैर्यवान् च भवति, य: च (iii) ________________ अपि निर्भयः एव तिष्ठति सः अन्यैः कदापि न (iv) ________________ ।

मञ्जूषा – तिरस्क्रियते, कुशलः, मन्त्री, परिषदे।
उत्तर:
भावार्थ: – यः (i) मन्त्री (परामर्शदाता) सम्भाषणे (ii) कुशलः भवति। यः धैर्यवान् च भवति यः च (iii) परिषदे अपि निर्भयः एव तिष्ठति। सः अन्यः कदापि न (iv) तिरस्क्रियते।

प्रश्न 17.
रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुसारं शुद्धम् अर्थ लिखत। (4 × 1 = 4)
(i) शैलानां पारं द्रष्टुं समर्थः भव।
(A) नदीनाम्
(B) वृक्षाणाम्
(C) पर्वतानाम्
(D) मेघानाम्
उत्तर:
(C) पर्वतानाम्

(ii) भवता साधु उक्तम्।
(A) संन्यासी
(B) शुद्धम्
(C) अनुचितम्
(D) सम्यक्
उत्तर:
(D) सम्यक्

(iii) सर्वदा शारदा अस्माकं वदने सन्निधिं क्रियात्।
(A) गृहे
(B) वने
(C) मुखे
(D) सर्वत्र
उत्तर:
(C) मुखे

(iv) यूथप रहसि अवदत्।
(A) रहस्यम्
(B) उच्चैः
(C) एकान्ते
(D) मनसि
उत्तर:
(A) रहस्यम्

प्रश्न 18.
अधोलिखितं कथायाः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा पुनः लिखत- (8 × ½ = 4)

चन्द्रनामकस्य राजपुत्राः राजगृहे वानरान् पालयन्ति स्म। तस्मिन् राजगृहे (i) ________________ मेषयूथम् अपि आसीत्। तेषु एकः उद्दण्डः
मेष: अहर्निशं (ii) ________________ एकं प्रविश्य यत् पश्यति स्म तत् खादति स्म। अतः तेन सह सूपकाराणां कलहः भवति स्म। मेषस्य सूपकाराणां च कलहं दृष्ट्वा वानराणां बुद्धिमान् यूथपतिः तान् अवदत् एतेषां कलहो वानराणां विनाशकारणं भविष्यति अतः (iii) ________________ राजभवनं त्यक्त्वा वनं गच्छाम। किन्तु (iv) ________________ अश्रद्धेयं मत्वा वनं न अगच्छन्। एकदा सः उद्दण्डः (v) ________________ मेष: सूपकारैः ज्वलितकाष्ठेन ताडितः। ऊर्णाप्रचुरः मेष: जाज्वल्यमानशरीर: निकटस्थाम् अश्वशालां प्राविशत्। तेन अश्वशालायाम् अपि अग्निज्वालाः समुत्थिताः। अतः केचित् अश्वाः दग्धाः केचित् च (vi) ________________ नृपम् अवदत् यत् अश्वानां वह्निदाहसमुद्भवः दोषः (vii) ________________ राजा आदिशत्- यथोचितं क्रियताम्। राजादेशं श्रुत्वा भयत्रस्ताः (viii) ________________ अवदन् अवधीरिताः अस्माभिः गुरुजनोपदेशाः।

मञ्जूषा – मृताः, मेषः, वानराः, बालवाहनयोग्यम्, मदोद्धताः, वयम् वानराणाम्, महानसम्।
उत्तर:
चन्द्रनामकस्य राजपुत्राः राजगृहे वानरान् पालयन्ति स्म। तस्मिन् राजगृहे (i) बालवाहनयोग्यम् मेषयूथम् अपि आसीत्। तेषु एक: उद्दण्डः मेष: अहर्निश (ii) महान सं प्रविश्य यत् पश्यति स्म तत् खादति स्म। अतः तेन सह सूपकाराणां कलहः भवति स्म। मेषस्य सूपकाराणां च कलहं दृष्ट्वा वानराणां बुद्धिमान् यूथपतिः तान् अवदत्-एतेषां कलहो वानराणां विनाशकारणं भविष्यति, अतः (iii) वयम् राजभवनं त्यक्त्वा वनं गच्छामः। किन्तु (iv) वानरा: अश्रद्धेयं मत्वा वनं न अगच्छन्। एकदा सः उद्दण्डः (v) मेष: सूपकारैः ज्वलितकाष्ठेन ताडितः। ऊर्णाप्रचुर: मेष: जाज्वल्यमानशरीर: निकटस्थाम् अश्वशालाम् प्राविशत्। तेन अश्वशालायाम् अपि अग्निज्वाला: समुत्थिताः। अतः केचित् अश्वा दग्धाः केचित् च (vi) मृताः। नृपम् अवदत् यत् अश्वानां वहिदाहसमुद्भवः दोषः (vii) वानराणाम्। राजा आदिशत्-यथोचितं क्रियताम्। राजादेशं श्रुत्वा भयत्रस्ताः (viii) वानरा अवदन्-अवधीरिताः अस्माभिः गुरुजनोपदेशाः।