CBSE Sample Papers for Class 10 Sanskrit Communicative Set 2 with Solutions

Students must start practicing the questions from CBSE Sample Papers for Class 10 Sanskrit Communicative with Solutions Set 2 are designed as per the revised syllabus.

CBSE Sample Papers for Class 10 Sanskrit Communicative Set 2 with Solutions

अवधि: – होरात्रयम्
पूर्णाङ्काः – 80

सामान्यनिर्देशा:-

1. कृपया सम्यक्तया परीक्षणं कुर्वन्तु यत् अस्मिन् प्रश्नपत्रे 10 पृष्ठानि मुद्रितानि सन्ति।
2. कृपया सम्यक्तया परीक्षणं कुर्वन्तु यत् अस्मिन् प्रश्नपत्रे 18 प्रश्नाः सन्ति।
3. अस्मिन् प्रश्नपत्रे चत्वारः भागाः सन्ति-
   • ‘क’ भागः – अपठितावबोधनम् (10 अङ्काः)
   • ‘ख’ भागः – रचनात्मक कार्यम् (15 अङ्काः)
   • ‘ग’ भागः – अनुप्रयुक्तव्याकरणम् (25 अङ्काः)
   • ‘घ’ भागः – पठितावबोधनम् (30 अङ्काः)
4. प्रत्येकं भागम् अधिकृत्य उत्तराणि एकस्मिन् स्थाने क्रमेण लेखनीयानि।
5. उत्तरलेखनात् पूर्वं प्रश्नस्य क्रमाङ्क अवश्यं लेखनीयः।
6. प्रश्नस्य क्रमाङ्क प्रश्नपत्रानुसारम् एवं लेखनीयः।
7. सर्वेषां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लेखनीयानि।
8. प्रश्नानां निर्देशाः ध्यानेन अवश्यं पठनीयाः।

भाग ‘क’ – अपठित अवबोधनम् (10 अंङ्काः)

प्रश्न 1.
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृत भाषायां लिखत। (10)
एकदा कश्चित् नरः आखेटाय अगच्छत्। सः सर्वं दिनं वने अभ्रमत्, किन्तु कमपि पशुं न अपश्यत्। सायङ्काले यदा सः आखेटक: स्वगृहं प्रति आगच्छति स्म तदा एकां पुत्रसहितां हिरणीम् अपश्यत्। सः नरः अश्वेन तस्या अनुसरणम् अकरोत्। किन्तु सा मृगी कुत्रचित् अदृश्या अभवत्। ततः सः तस्याः शावकं गृहीत्वा अश्वस्य पृष्ठे बद्धवान्। अश्वम् आरुहा सः नरः किञ्चिद् दूरं गत्वा अपश्यत् यत् पुत्रस्नेहव्याकुला सा मृगी अपि पुत्रम् अनुसरति स्म। एतद् दृष्ट्वा तस्य मनसि करुणा उत्पन्ना अभवत्। करुणार्द्रहृदयः सः अचिन्तयत् एषा हिरणी स्वप्राणमोहं त्यक्त्वा पुत्रं रक्षितुम् इच्छति। अहो! एतां निराशां न करिष्यामि इति विचार्य स: मृगीशावकम् अमुञ्चत्। हिरणी प्रसन्ना अभवत्। तस्याः नयनयोः कृतज्ञताभावः आसीत्। एतद् विलोक्य सः परमम् आनन्दं प्राप्तवान्।

(अ) एकपदेन उत्तरत- (2 × 1 = 2)
(i) स्वशावकं प्राप्त हरिण्याः नयनयोः कः भावः आसीत्?
(ii) आखेटकः कदा स्वगृहं प्रति आगच्छति?
(iii) का स्वप्राणमोहं त्यक्तवा पुत्रं रक्षितुम् इच्छति?
उत्तर:
(i) कृतज्ञताभावः।
(ii) सायङ्काले।
(iii) हिरणी।

(आ) पूर्णवाक्येन उत्तरत- (2 × 2 = 4)
(i) पुत्रस्नेहव्याकुला मृगी किं करोति स्म?
(ii) नरः मृगीशावकं गृहीत्वा किम् अकरोत्?
(iii) करुणार्द्रहृदयः सः आखेटक: किम् अचिन्तयत्?
उत्तर:
(i) पुत्रस्नेहव्याकुला मृगी अपि पुत्रम् अनुसरति स्म।
(ii) नरः मृगीशावकं गृहीत्वा अश्वस्य पृष्ठे बद्धवान्।
(iii) आखेटक अचिन्तयत्- “एषा हिरणी स्वप्राणमोहं त्यक्त्वा अपि पुत्रं रक्षितुम् इच्छति। अहं एतां निराशां न करिष्यामि।”

(इ) गद्यांशस्य समुचितं शीर्षकं लिखत- (1 × 1 = 1)
उत्तर:
शीर्षक: – “मृगीस्नेहः” अथवा “करुणावृत्तान्तः”

(ई) यथानिर्देशं समुचितमुत्तरं विकलपेभ्यः चिनुत- (3 × 1 = 3)
(i) ‘पुत्रस्नेहव्याकुला सा मृगी अपि पुत्रम् अनुसरति स्म।’ वाक्येस्मिन् कर्तृपदं किं प्रयुक्तम्?
(A) मृगी
(B) सा
(C) पुत्रम्
(D) अपि
उत्तर:
(A) मृगी

(ii) ‘एकां पुत्रसहितां हिरणीम् अपश्यत्।’ अस्मिन् वाक्ये विशेष्यपदं किमस्ति?
(A) एकाम्
(B) पुत्रसहिताम्
(C) हरिणीम्
(D) अपश्यत्
उत्तर:
(C) हिरणीम्

(iii) ‘स नरः अश्वेन तस्याः अनुसरणम् अकरोत्।’ अत्र ‘नर’ कर्तृपदस्य क्रियापदं किमस्ति?
(A) अश्वेन
(B) तस्या:
(C) अनुसरणम्
(D) अकरोत्
उत्तर:
(D) अकरोत्

भाग ‘ख’ – रचनात्मक कार्यम् (15 अंङ्का)

प्रश्न 2.
विकासः नैनीतालस्थे एकस्मिन् विद्यालये पठति। सः छात्रावासात् अमेरिका-वास्तव्यं मित्रं जोसेफ नैनीतालविषये पत्रम् एकं लिखति। मञ्जूषातः पदानि विचित्य पत्रे रिक्तस्थानानि पूरयन्तु। (10 × ½ = 5)
छात्रावासः
(i) ___________________
तिथि:
प्रिय (ii) ___________________ जोसेफ!
(iii) ___________________ ।
गतमासे आवयोः दूरभाषेण वार्तालापः अभवत्। (iv) ___________________ एव अत्र हिमपात: आरभत। तं द्रष्टुम् अनेके यात्रिणः दूरतः आगताः आसन्। नैनीसरः अत्र एकं विशेषम् आकर्षणस्थलम् अस्ति, तस्य अपि जलं (v) ___________________ आसीत्। तदा तत्र नौकाविहार: तु सम्भव: नासीत् किन्तु (vi) ___________________ आनन्दिताः आसन्। भयङ्करे शीतेऽपि यात्रिणः ‘चाइना पीक’ इति स्थानं द्रष्टुं गताः आसन् । अत्रत्यानि प्राकृतिकदृश्यानि आकर्षकाणि मनोरमाणि च सन्ति।
यात्रिणां समूहं (vii) ___________________ स्थानीयाः आपणिकाः प्रमुदिताः आसन्। यात्रिनिवासालयेषु आवास: दुर्लभः अभवत्। निवासाय (viii) ___________________ भाटकं प्रवृद्धम् आसीत्। अहम् इच्छामि यत् ईदृशे अवसरे भवान् अपि भारतम् आगच्छेत् पर्वतीयस्थलस्य च आनन्दम् (ix) ___________________ ।
अग्रिमे दिसम्बरमासे जनवरीमासे वा भवान् अत्र आगमिष्यति इति मे हार्दिकी कामना।
सधन्यवादम्।
(x) ___________________ मित्रम्
आवरणम्
सविधे
श्री जोसेफ, 2200, पाइनहर्स्टसर्कल, जिरारड, ओहायो-44420 अमेरिका।

मञ्जूषा – भवताम् दृष्ट्वा, नैनीतालम्, अनुभवेत्, मित्रम्, प्रकोष्ठानाम्, हिमीभूतम् नमो नमः, दिनद्वयानन्तरम्, स्केटिंगप्रेमिणः।
उत्तर:
छात्रावासः
(i) नैनीतालम्
तिथि:
प्रिय (ii) मित्र जोसेफ!
(iii) नमो नमः।
गतमासे आवयोः दूरभाषेण वार्तालाप: अभवत्। (iv) दिनद्वयानन्तरम् एव अत्र हिमपात: आरभत्। तं द्रष्टुम् अनेके यात्रिणः दूरतः आगताः आसन्। नैनीसरः अत्र एकं विशेषम् आकर्षणस्थलम् अस्ति तस्य अपि जलं (v) हिमीभूतम् आसीत्। तदा तत्र नौकाविहारः तु सम्भव: नासीत् किन्तु (vi) स्केटिंगप्रेमिणः आनन्दिताः आसन्। भयङ्करे शीतेऽपि यात्रिणः ‘चाइना पीक’ इति स्थानं द्रष्टुं गताः आसन्। अत्रत्यानि प्राकृतिकदृश्यानि आकर्षकाणि मनोरमाणि च सन्ति। यात्रिणां समूहं (vii) दृष्ट्वा स्थानीयाः आपणिकाः प्रमुदिता: आसन्। यात्रिनिवासालयेषु आवासः दुर्लभः अभवत्। निवासाय (viii) प्रकोष्ठानाम् भाटकं प्रवृद्धम् आसीत्। अहम् इच्छामि यत् ईदृशे अवसरे भवान् अपि भारतम् आगच्छेत् पर्वतीयस्थलस्य च आनन्दम् (ix) अनुभवेत्।
अग्रिमे दिसम्बरमासे जनवरीमासे वा भवान् अत्र आगमिष्यति इति मे हार्दिकी कामना।
सधन्यवादम्।
(x) भवताम् मित्रम्
आवरणम्
सविधे
श्री जोसेफ, 2200, पाइनहर्स्टसर्कल:, जिरारड, ओहायो-44420
अमेरिका।

प्रश्न 3.
अधोलिखितं चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायाः सहायतया पञ्च वाक्यानि रचयत- (5 × 1 = 5)

मञ्जूषा – चायविक्रेता, बालक:, जनः, तिष्ठति, वृक्षाः, समाचारपत्रम्, पठति, विक्रीणीते, चल आपणः, सुपिष्टकानि, अवकरपात्रम्
उत्तर:
संभावित – वाक्यानि
1. चायविक्रेता चल आपणे तिष्ठति।
2. स चायं जनाय विक्रीणीते।
3. एकः बालकः समाचारपत्रं पठति।
4. जना सुपिष्टकानि अपि क्रयन्ति।
5. समीपे वृक्षाः सन्ति।

अथवा

‘अनुशासनम्’ इत्यस्मिन् विषये मञ्जूषायाः सहायतया संस्कृतभाषायां एकम् अनुच्छेदं लिखत- (5 × 1 = 5)
मञ्जूषा – आवश्यकम् जीवने, नियमपालनम्, सर्वेभ्यः, सर्वत्र, विकासः, साफल्यम्, शीलः, प्रत्येकम्।
उत्तर:
संभावित वाक्यानि
अनुशासनम् सर्वत्र आवश्यकम्। जीवने नियमपालनम् आवश्यकम्। अनुशासनशीलः छात्रः सर्वेभ्यः प्रियः भवति। अनुशासनस्य पालनं विकासस्य कारणम् अस्ति। प्रत्येक स्थले अनुशासनस्य महत्त्वम् अस्ति।

प्रश्न 4.
अधोलिखित-कथां मञ्जूषायाः सहायतया पूरयत। (10 × ½ = 5)
पुरा लङ्कायाः नृपः (i) ___________________ छलेन सीताम् अहरत्। श्रीरामः (ii) ___________________ च ताम् अन्वेष्टुं वने इतस्तत: अभ्रमताम्। वने श्रीरामस्य (iii) ___________________ वानरराजेन सुग्रीवेन सह (iv) ___________________ । मित्रधर्म निर्वहन् श्रीरामः (v) ___________________ सहायताम् अकरोत् तस्य दुराचारिणं भ्रातरं बालिं च हत्वा किष्किन्धायाः सिंहासनम् अधिष्ठापयत्। सुग्रीवः अपि सीताम् अन्वेष्टुं. (vi) ___________________ प्रेषितवान् । तेषु परमबुद्धिमान् वीरः चः
(vii) ___________________ अपि आसीत्। सः लङ्कां (viii) ___________________ सीताम् अन्विष्टवान्। अन्ते श्रीरामस्य (ix) ___________________ सह युद्धम् अभवत्। युद्धे श्रीरामः सर्वान् (x) ___________________ लङ्कापतिं रावणं च मारयित्वा सीतां प्राप्तवान्।

मञ्जूषा – गत्वा, रावणः, राक्षसान्, मित्रता, रावणेन वानरयूथम्, सुग्रीवस्य हनुमान, लक्ष्मणः, अभवत्।
उत्तर:
पुरा लङ्कायाः नृप: (i) रावणः छलेन सीताम् अहरत्। श्रीरामः (ii) लक्ष्मणः च ताम् अन्वेष्टुं वने इतस्तत: अभ्रमताम्। वने श्रीरामस्य (iii) मित्रता वानरराजेन सुग्रीवेन सह (iv) अभवत्। मित्रधर्मं निर्वहन् श्रीराम (v) सुग्रीवस्य सहायताम् अकरोत् तस्य दुराचारिणं भ्रातरं बालिं च हत्वा किष्किन्धायाः सिंहासनम् अधिष्ठापयत्। सुग्रीवः अपि सीताम् अन्वेष्टुं (vi) वानरयूथम् प्रेषितवान्। तेषु परमबुद्धिमान् वीरः चः (vii) हनुमान अपि आसीत्। सः लङ्कां (viii) गत्वा सीताम् अन्विष्टवान्। अन्ते श्रीरामस्य (ix) रावणेन सह युद्धम् अभवत्। युद्धे श्रीरामः सर्वान् (x) राक्षसान् लङ्कापतिं रावणं च मारयित्वा सीतां प्राप्तवान्।

अथवा

“यातायातनियमानां पालनम्” विषयं अधिकृत्य दत्तं संवादं मञ्जूषायाः सहायतया पूरयत- (5 × 1 = 5)
(नगेन्द्रः द्विचक्रिकया गच्छति।)
आरक्षक: – विरम विरम! किं न पश्यसि रक्तविद्युत्सङ्केतम्?
नगेन्द्रः – (i) ___________________
आरक्षक: – विद्यालयं प्रति गन्तव्यम् इति तु समुचितं कारणं नास्ति।
नगेन्द्रः – (ii) ___________________
आरक्षक: परीक्षा अस्ति तर्हि गृहात् दशनिमेषपूर्वम् एव प्रस्थानं करणीयम्।
नगेन्द्रः (iii) ___________________
आरक्षक: – कथं क्षमे? शीघ्रं शतं रूप्यकाणि प्रयच्छ।
नगेन्द्रः – (iv) ___________________
आरक्षक: – बाढम्। गच्छ अधुना। भविष्ये कदापि यातायातनियमानाम् उल्लङ्घनं न करणीयम्। भवतां सुरक्षार्थम् एव एते नियमाः सन्ति।
नगेन्द्रः – (v) ___________________

मञ्जूषा
(क) किं करोमि? अद्य परीक्षा अस्ति।
(ख) (विलपन्) कृपया क्षम्यताम्। अद्य तु मम समीपे धनं नास्ति।
(ग) क्षम्यताम्। विद्यालयं प्रति गन्तव्यम्। विलम्बः जातः अस्ति।
(घ) उपकृतः अस्मि। भविष्ये कदापि इत्थं न आचरिष्यामि।
(ङ) अद्य तावत् क्षम्यताम्।
उत्तर:
आरक्षक: – विरम विरम! किं न पश्यसि रक्तविद्युत्सङ्केतम्?
नगेन्द्रः – (i) क्षम्यताम्! विद्यालयं प्रति गन्तव्यम्। विलम्बः जातः अस्ति।
आरक्षक: – विद्यालयं प्रति गन्तव्यम् इति तु समुचितं कारणं नास्ति।
नगेन्द्रः – (ii) किं करोमि? अद्य परीक्षा अस्ति।
आरक्षक: – परीक्षा अस्ति तर्हि गृहात् दशनिमेषपूर्वम् एव प्रस्थानं करणीयम्।
नगेन्द्रः – (iii) अद्य तावत् क्षम्यताम्।
आरक्षक: – कथं क्षमे? शीघ्रं शतं रूप्यकाणि प्रयच्छ।
नगेन्द्रः – (iv) (विलपन्) कृपया क्षम्यताम्। अद्य मम समीपे धनं नास्ति।
आरक्षक: – बाढम्। गच्छ अधुना। भविष्ये कदापि यातायातनियमानाम् उल्लङ्घनं न करणीयम्। भवतां सुरक्षार्थम् एव एते नियमाः सन्ति।
नगेन्द्रः – (v) उपकृतः अस्मि। भविष्ये इत्थं न आचरिष्यामि।

भाग ‘ग’ – अनुप्रयुक्त-व्याकरणम् (25 अंङ्का)

प्रश्न 5.
(अ) निम्नलिखितेषु वाक्येषु रेखाङ्कितपदानां सन्धिं विच्छेदं वा कृत्वा लिखत।
(i) दन्तैः + हीनः शिलाभक्षी परपादेन गच्छति।
(ii) लघु अयम् अनुच्छेदः।
(iii) पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञान-विज्ञाननाशनम्।
(iv) अदीयमानं निधन + एकनिष्ठम्।
उत्तर:
(i) दन्तर्हीनं:-
विसर्गस्य रत्वम् – यदि विसर्ग वाला वर्ण ‘अ’ को छोड़कर किसी अन्य स्वर से युक्त हो तो विसर्ग के स्थान पर ‘र्’ हो जाता है।
(ii) अनुच्छेद:-
तुकाराम संधि – यदि ह्रस्व स्वर के बाद छ आये तो ‘च्’ का आगम होता है।
(iii) हि + एनम्-
यण-संधि-इ के बाद सामान स्वर को छोड़कर कोई भी स्वर आने पर ‘इ’ ‘य्’ में परिवर्तित हो जाता है।
(iv) निधनैकनिष्ठम्
‘वृद्धि संधि’ अ+ए जुड़कर ‘ऐ’ बना।

अथवा

(आ) अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदेषु सन्धिं सन्धिच्छेदं वा कुरुत- (4 × 1 = 4)
(i) जागरूक: + अहम् छात्राणां कृते आदर्शः।
(ii) पदच्छेदः तु सुस्वरः।
(iii) मनसः निग्रहम् अहं वायोः + इव सुदुष्करं मन्ये।
(iv) अत्र संस्कृत + छात्राः पठन्ति।
उत्तर:
(i) जागरूकोऽहं
‘विसर्गस्य उत्त्वम्’ – यहाँ पर विसर्ग के बाद ‘अ’ आने से विसर्ग को ‘उ’ हुआ तथा विसर्ग वाले वर्ण के ‘अ’ के साथ ‘उ’ जुड़ने से ‘ओ’ हुआ।
(ii) पद + छेदः
तुकागम संधि – यदि ह्रस्व स्वर के बाद छ आये तो ‘च्’ का आगम होता है।
(iii) वायोरिव
विसर्गस्य रत्वम् – यदि विसर्ग वाला वर्ण ‘अ’ को छोड़कर किसी अन्य स्वर से युक्त हो तो विसर्ग के स्थान पर ‘र्’ हो जाता है।
(iv) संस्कृतच्छात्राः
तुकाराम संधि – यदि हस्व स्वर के बाद छ् आये तो ‘च्’ का आगम होता है।

प्रश्न 6.
रेखाङ्कितपदानां समासं विग्रहं वा कृत्वा लिखत। (4 × 1 = 4)
(i) कृष्णार्जुनौ परस्परं वदतः।
(A) कृष्णः च अर्जुन: च
(B) कृष्णस्य अर्जुनः
(C) कृष्णौ च अर्जुनौ च
(D) कृष्णेन च अर्जुन: च
उत्तर:
(A) कृष्ण: च अर्जुनः च
क्योंकि द्वंद्व समास के नियम के अनुसार दो पदों के जुड़ने पर द्विवचन का प्रयोग किया जाता है विग्रह करते समय दोनों पद अपने मूल रूप में च के साथ लिखे जाते हैं।

(ii) अकातरः परैः न परिभूयते।
(A) न अकातर:
(B) न कातर:
(C) नाकातरः
(D) अनाकातरः
उत्तर:
(B) न कातरः
क्योंकि ‘नञ् तत्पुरुष समास में विग्रह करने पर ‘अ’ के स्थान पर ‘न’ का प्रयोग किया जाता है।

(iii) सदाचार: हितकरः भवति।
(A) सताम् आचारः
(B) सताम् आचारम्
(C) सज्जनानां आचार:
(D) सदा चारम्
उत्तर:
(A) सताम् आचार:
क्योंकि अर्थ एवं षष्ठी तत्पुरुष समास की दृष्टि से ‘सताम् आचार’ ही सबसे उपयुक्त विकल्प है।

(iv) सूपकारः पाचकः अपि कथ्यते।
(A) सूपस्य कार
(B) सूपं करोति इति
(C) सूप: करोति
(D) सूपानां करोति
उत्तर:
(B) सूपं करोति इति
क्योंकि पद के अर्थ के अनुसार ‘खाना बनाने वाला’ आना चाहिए जिसके लिए जो कि विकल्प (B) दर्शाता है

प्रश्न 7.
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदेषु प्रकृति-प्रत्ययान् संयोज्य विभज्य वा लिखत। (4 × 1 = 4)
(i) वेदानां महत् + त्व को न जानाति?
(A) महत्त्वम्
(B) महत्ता
(C) महत्वम्
(D) महात्वम्
उत्तर:
(A) महत्त्वम्
क्योंकि ‘त्व’ प्रत्यय का ‘त्वम्’ पद में जुड़ता है।

(ii) ज्ञानत्वं कदापि न निन्दनीयम्।
(A) ज्ञान + तव
(B) ज्ञान + तवम्
(C) ज्ञान + त्व
(D) ज्ञान + त्वम्
उत्तर:
(C) ज्ञान + त्व
क्योंकि ‘त्व’ प्रत्यय का ‘त्वम्’ पद में जुड़ता है।

(iii) देवता एव श्रेष्ठः वर्तते।
(A) देव + ता
(B) देव + तल्
(C) देव + ताल्
(D) देव + तल:
उत्तर:
(B) देव + तल्
क्योंकि ‘तल्’ प्रत्यय का ‘ता’ ही पद में जुड़ता है।

(iv) नृत्यातिरिक्तं का तव विशेषता?
(A) विशेष + टाप्
(B) विशेष + क्त
(C) विशेष + तल्
(D) विशेष + क्तवतु
उत्तर:
(A) विशेष + टाप्
क्योंकि ‘टाप्’ प्रत्यय का प्रयोग पुल्लिंग शब्द को स्त्रीलिंग बनाने के लिए किया जाता जाता है तथा ‘टाप्’ का ‘आ’ शब्द में जुड़ता है।

प्रश्न 8.
(अ) वाच्यानुसार कोष्ठकेषु प्रदत्तपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत। (3 × 1 = 3)
(i) मणिः सुगन्धे! अद्य समारोहे किं भवति?
सुगन्धा – अद्य मेधाविनः छात्राः….
(A) सम्मानयन्ति
(B) सम्मान्यन्ते
(C) सम्मानयते
(D) सम्मानयति
उत्तर:
मणि: – सुगन्धे! अद्य समारोहे किं भवति?
सुगन्धा – अद्य मेधाविन: छात्रा: (A) सम्मानयन्ति

(ii) मणि: – कः छात्रान् सम्मानयति?
सुगन्धा: – अस्माकं राज्यस्य शिक्षानिदेशक:….. सम्मानयति।
(A) अस्मान्
(B) अध्यापकान्
(C) छात्रान्
(D) युष्मान्
उत्तर:
मणि: – कः छात्रान् सम्मानयति?
सुगन्धा: – अस्माकं राज्यस्य शिक्षानिदेशक: (A) अस्मान् सम्मानयति।

(iii) मणिः – किं छात्राः तत्र सांस्कृतिक कार्यक्रमम् अपि प्रस्तौष्यन्ति?
सुगन्धाः – आम्,….. सांस्कृतिक कार्यक्रमः अपि प्रस्तूयते।
(A) छात्रा:
(B) छात्रान्
(C) छात्रैः
(D) छात्रेभ्यः
मणिः तदा अहम् अपि त्वया सह चलामि।
सुगन्धा: अवश्यमेव। त्वम् मया सह आगच्छ।
उत्तर:
मणि: – किं छात्राः तत्र सांस्कृतिक कार्यक्रमम् अपि प्रस्तौष्यन्ति?
सुगन्धा: – आम्, (C) छात्रैः सांस्कृतिक कार्यक्रमः अप्रस्तू।
मणिः – तदा अहम् अपि त्वया सह चलामि।
सुगन्धा: – अवश्यमेव। त्वम् मया सह आगच्छ।

अथवा

(आ) वाच्यानुसारम् उचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा वाक्यानि पुनः लिखत। (3 × 1 = 3)
(i) अहं जलं ___________________ (पा)।
(ii) आवाभ्यां विद्यालयः ___________________ (गम्)।
(iii) त्वया (फल) ___________________ खाद्यन्ते।
उत्तर:
(i) अहं जलं पिबामि।
(ii) आवाभ्यां विद्यालयः गम्यते।
(iii) त्वया फलानि खाद्यन्ते।

प्रश्न 9.
कालबोधकैः शब्दैः अधोलोखित दिनचर्या पूरयत। (3 × 1 = 3)
(i) रमा (5:00) ___________________ वादने उत्तिष्ठति।
(ii) सा (5:30) ___________________ वादने भ्रमणाय गच्छति।
(iii) सा (6:15) ___________________ वादने स्नानं करोति।
(iv) सा (7:45) ___________________ वादने विद्यालयं गच्छति।
उत्तर:
(i) रमा (5:00) पञ्च वादने उत्तिष्ठति।
(ii) सा (5:30) सार्धपञ्च वादने भ्रमणाय गच्छति।
(iii) सा (6:15) सपादषट् वादने स्नानं करोति।
(iv) सा (7:45) पादोनअष्ट वादने विद्यालयं गच्छति।

प्रश्न 10.
मञ्जूषायाः उचितैः अव्ययैः चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत- (4 × 1 = 4)
(i) ___________________ भवान् प्रीतः तदा त्वत्तः एकस्य चक्षुषः दानम् इच्छामि।
(ii) ___________________ ईदृशं दानम् इच्छन् अयं केनापि प्रेरितः स्यात्।
(iii) स: याचक: ___________________ तत् नेत्रं यथास्थानम् अस्थापयत्।
(iv) राजा नीलोत्पलम् ___________________ एकं चक्षुः प्रीत्या अयच्छत्।

मञ्जूषा – अपि, यदि, इव, नूनम्
उत्तर:
(i) यदि भवान् प्रीतः तदा त्वत्तः एकस्य चक्षुषः दानम् इच्छामि।
(ii) नूनम् ईदृशं दानम् इच्छन् अयं केनापि प्रेरितः स्यात्।
(iii) स: याचकः अपि तत् नेत्रं यथास्थानम् अस्थापयत्।
(iv) राजा नीलोत्पलम् इव एकं चक्षुः प्रीत्या अयच्छत्।

प्रश्न 11.
निम्नवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां संशोधनं कृत्वा पुनर्लिखत। (3 × 1 = 3)
(i) मन्ये ते ब्रह्मास्त्रप्रयोगं न करिष्यति।
(A) सः
(B) त्वम्
(C) अहम्
(D) तौ
उत्तर:
(A) स:
क्योंकि क्रिया ‘करिष्यति’ है इसलिए ‘सः’ आएगा।

(ii) रे दुष्ट भीम। त्वम् अद्य वध्योऽस्मि।
(A) वध्योऽस्ति
(B) वध्योऽसि
(C) वध्यः सन्ति
(D) वध्य: स्मः
उत्तर:
(B) वध्योऽसि
कर्ता ‘त्वं’ है इसलिए ‘वध्योऽसि’ आएगा।

(iii) युधिष्ठिरार्जुनौ रथारोहणं नाटयति।
(A) नाट्यन्ति
(B) नाटयथ:
(C) नाटयत:
(D) नाटयाम
उत्तर:
(C) नाटयत:
द्विवचन होने के करण ‘नाटयत:’ आएगा।

भाग ‘घ’ – पठितावबोधनम् (30 अंङ्का)

प्रश्न 12.
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि उत्तरपुस्तिकायां लिखत- (5)
अथ एकदा भगवान् बोधिसत्व बहुजन्मार्जितपुण्यफलैः शिवीनां राजा बभूव सः बाल्यात् एव वृद्धोपसेवी, विनयशीलः, शास्त्रपारङ्गतः च आसीत्। जनकल्याणकर्मसु रतः असी पुत्रवत् प्रजाः पालयति स्म। कारुण्य-औदार्यादिसद्गुणोपेतः स नगरस्य समन्ततः धन-धान्यसमृद्धाः दानशाला: अकारयत्। तत्र अर्थिनां समूहः अन्न-पान- वसन-रजत-सुवर्णादिकानि अभीष्टानि वस्तूनि प्राप्य सन्तुष्टः अभवत्।

(i) एकपदेन उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्) (½ × 2 = 1)
(क) क: शिवीनां राजा बभूव?
(ख) क: पुत्रवत् प्रजाः पालयति स्म?
(ग) बोधिसत्त्वः कः आसीत्?
उत्तर:
(क) बोधिसत्त्वः।
(ख) राजा शिवि।
(ग) भगवान

(ii) पूर्णवाक्येन उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्) (1 × 2 = 2)
(क) राजा बाल्यात् एव कीदृशः आसीत्?
(ख) स नगरस्य कीदृशी दानशाला: अकारयत्?
(ग) अर्थिनां समूहः कीदृशानि अभीष्टानि वस्तूनि प्राप्त सन्तुष्टः अभवत्?
उत्तर:
(क) राजा बाल्यात् एव वृद्धोपसेवी, विनयशीलः, शास्त्रपारङ्गतः च आसीत्।
(ख) स नगरस्य समन्ततः धन-धान्यसमृद्धाः दानशाला: अकारयत्।
(ग) अर्थिनां समूह: अन्न-पान- वसन-रजत-सुवर्णादिकानि अभीष्टानि वस्तूनि प्राप्य सन्तुष्टः अभवत्।

(iii) (अ) निर्देशानुसारम् उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्) (1 × 2 = 2)
(क) ‘धन-धान्यसमृद्धाः दानशाला: अकारयत्।’ अत्र विशेष्यपदं किम्?
(ख) अनुच्छेदे ‘बभूव’ इति क्रियायाः कर्तृपदं किम्?
उत्तर:
(क) दानशाला:
(ख) राजा

अथवा

(आ) निर्देशानुसारम् उत्तरत।
(क) अनुच्छेदे ‘नृप:’ इति पदस्य कः पर्यायः आगतः?
(ख) ‘लब्ध्वा’ इति पदस्य किं पर्यायपदं अत्र प्रयुक्तम्?
उत्तर:
(क) राजा
(ख) प्राप्य

प्रश्न 13.
अधोलिखितं पद्यांश पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि उत्तरपुस्तिकायां लिखत- (5)

असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम्।
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते॥
कलहान्तानि हर्याणि कुवाक्यान्तं च सौहृदम्।
कुराजान्तानि राष्ट्राणि कुकर्मान्तं यशो नृणाम् ॥

(i) एकपदेन उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्) (2 × ½ = 1)
(क) मनुष्याणां यशः कीदृशः भवति?
(ख) कुवाक्यान्तं किं भवति?
(ग) कलहेन कानि नश्यन्ति?
उत्तर:
(क) कुकर्मान्तम्
(ख) सौहृदम्
(ग) हर्म्याणि

(ii) पूर्णवाक्येन उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्) (1 × 2 = 2)
(क) मनः कीदृशं भवति?
(ख) मन: कथं गृह्यते?
(ग) कुराजान्तानि कानि भवन्ति?
उत्तर:
(क) मनः चलं दुर्निग्रहं च अस्ति।
(ख) मनः अभ्यासेन वैराग्येण च गृह्यते।
(ग) कुराजान्तानि राष्ट्राणि भवन्ति।

(iii) (अ) निर्देशानुसारम् उत्तरत- (1 × 2 = 2)
(क) ‘मित्रता’ इत्यस्य किं पर्यायपदं प्रयुक्तम्?
(ख) ‘चलम्’ इत्यस्य विशेष्यपदं चित्वा लिखत।
उत्तर:
(क) सौहृदम्
(ख) मन:

अथवा

(आ) निर्देशानुसारम् उत्तरत।
(क) ‘अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते’ वाक्ये क्रियापदं किम् अस्ति?
(ख) ‘अर्जुनाय’ इति पदस्य किं पर्यायपदम् अत्र प्रयुक्तम्?
उत्तर:
(क) गृह्यते
(ख) कौन्तेय

प्रश्न 14.
अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि उत्तरपुस्तिकायां लिखत। (5)
श्रीकृष्ण: – भो धर्मराज! समीचीनं न कृतं भवता। पुत्रशोकविह्वलः भीमसेनः एकाकी एव द्रौणिं हन्तुम् अभिधावति।
युधिष्ठिर: – भगवन्! सः तु एकाकी एव द्रोणपुत्राय अलम्।
श्रीकृष्णः – न जानाति भवान् द्रौणे: चपलां प्रकृतिम्। पितुः द्रोणात् प्राप्तं ब्रह्मशिरो नाम अस्त्रं विद्यते तस्य पार्शवे। यदि तत् प्रयुज्यते, सर्वा पृथ्वी दग्धा स्यात्।
युधिष्ठिर: – अप्येवम्! आचार्येण कीदृशः अनर्थः कृतः। किं चपलबालकेभ्यः एतादृश-भीषणानाम् अस्त्राणां प्रदानम् उचितम्?
श्रीकृष्णः – शृणु तावत्, आचार्येण तु प्रियशिष्याय अर्जुनाय प्रीत्या मनसा ब्रह्मास्त्रशिक्षा प्रदत्ता। किन्तु पुत्रप्रेमपराधीनेन तेन अश्वत्थामा अपि तच्छिक्षया वञ्चितः न कृतः।
अर्जुनः – अपरं च अस्त्रशिक्षाप्रदानात् पूर्वम् आचार्यः पुत्रं सावधानम् अकरोत्।

(i) एकपदेन उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 × ½ = 1]
(क) आचार्य द्रोणः कं सावधानम् अकरोत्?
(ख) भीमसेनः कं हन्तुम् अभिधावति?
(ग) द्रौणे: प्रकृतिः कीदृशी आसीत्?
उत्तर:
(क) पुत्रम् / अश्वत्थां / द्रौणम्/ अश्वत्थामानम् / द्रौणपुत्रम् / आचार्यपुत्रम्
(ख) द्रौणिम्
(ग) चपला।

(ii) पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्) (1 × 2 = 2)
(क) कदा सर्वा पृथ्वी दग्धा स्यात्?
(ख) द्रोणेन अर्जुनाय कथं ब्रह्मास्त्रशिक्षा प्रदत्ता?
(ग) अश्वत्थामा कुत: ब्रह्मशिरो नाम अस्त्रं प्राप्तवान्?
उत्तर:
(क) यदि द्रौणे अस्त्रं प्रयुज्येत तदा सर्वा पृथ्वी दग्धास्यात्।
(ख) द्रोणेन अर्जुनाय प्रीत्या मनसा ब्रह्मास्त्रशिक्षा प्रदत्ता।
(ग) अश्वत्थामा पितुः द्रोणात् ब्रह्मशिरो नाम अस्त्रं प्राप्तवान्?

(iii) (अ) निर्देशानुसारम् उत्तरत। (1 × 2 = 2)
(क) ‘पर्याप्तम्’ इत्यस्य किं पर्यायपदम् अत्र प्रयुक्तम्?
(ख) ‘जानाति’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् अत्र प्रयुक्तम्?
उत्तर:
(क) अलम्
(ख) भवान्

अथवा

(आ) निर्देशानुसारम् उत्तरत।
(क) ‘दग्धा’ इत्यस्य विशेष्यपदं चित्वा लिखत।
(ख) ‘स: तु एकाकी एव द्रोणपुत्राय अलम्’ अत्र ‘सः’ सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?
उत्तर:
(क) पृथ्वी
(ख) भीमाय / भीमसेनाय

प्रश्न 15.
रेखाङ्कितपदानि आवृत्य प्रश्ननिर्माणं कृत्या वाक्यानि पुनः लिखत। (5 × 1 = 5)
(i) मम पिच्छानाम् अपूर्व सौन्दर्यम्।
(ii) अयं पुरुषः पापं चरति।
(iii) राजा शक्राय चक्षुः समर्पितवान्।
(iv) एतद् मनुष्येषु न प्रयोक्तव्यम्।
(v) मधुरभाषिणी वाणी पुरुषं प्रह्लादयति।
उत्तर:
(i) कीदृशम्
(ii) कम् / किम्
(iii) कस्मै
(iv) केषु
(v) का

प्रश्न 16.
अधोलिखितयोः श्लोकयोः अन्वयम् उचितैः पदैः पूरयित्वा पुनर्लिखत- (4 × ½ = 2)

पिता यच्छति पुत्राय बाल्ये विद्याधनं महत्।
पिताऽस्य किं तपस्तेपे इत्युक्तिस्तत्कृतज्ञता॥

अन्वयः पिता पुत्राय (i) ___________________ महत् (ii) ___________________ यच्छति। तपः (iii) ___________________ इति (iv) ___________________ अस्य पिता किं तत्कृतज्ञता (मन्यते)।

मञ्जूषा – उक्तिः, विद्याधनम्, तेपे, बाल्ये।
उत्तर:
अन्वयः पिता पुत्राय (i) बाल्ये महत् (ii) विद्याधनम् यच्छति। तपः (iii) तेपे इति (iv) उक्ति: अस्य पिता किं तत्कृतज्ञता (मन्यते)।

अथवा

मञ्जूषाया: साहाय्येन श्लोकस्य भावार्थे रिक्तस्थानानि पूरयित्वा पुनः लिखत- (4 × ½ = 2)

असंशयं महाबाहो! मनो दुर्निग्रहं चलम्।
अभ्यासेन तु कौन्तेय! वैराग्येण च गृह्यते॥

भावार्थ- हे महाबाहो! अत्र संशयः नास्ति यत् एतत् (i) ___________________ अतीव चञ्चलम् अस्ति। इदं (ii) ___________________ नियन्त्रितं भवति परन्तु यदि वयं पुनः पुनः (iii) ___________________ कुर्मः, विरक्ताः च भवामः तदा निश्चयेन एतत् वशीकर्तुं (iv) ___________________।

मञ्जूषा – बहुकष्टेन, अभ्यासम्, शक्नुमः, मनः।
उत्तर:
भावार्थ: हे महाबाहो! अत्र संशयः नास्ति यत् एतत् (i) मन: अतीव चञ्चलम् अस्ति। इदं (ii) बहुकष्टेन नियन्त्रितं भवति परन्तु यदि वयं पुनः पुनः (iii) अभ्यासम् कुर्मः, विरक्ता: च भवामः तदा निश्चयेन एतत् वशीकर्तुं (iv) शक्नुमः।

प्रश्न 17.
रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुसारं शुद्धम् अर्थ लिखत। (4 × 1 = 4)
(i) यः इच्छत्यात्मनः श्रेयः।
(A) अर्थ्यम्
(B) कल्याणम्
(C) गृहम्
(D) अमूल्यम्
उत्तर:
(C) कल्याणम्

(ii) सर्वदा शारदा सदैव अस्माकं मुखे निवसेत्।
(A) सर्वदायिनी
(B) सर्वहितम्
(C) सर्वम्
(D) वीणासहिता
उत्तर:
(A) सर्वदायिनी

(iii) अहर्निशं महानसं प्रविश्य यत् पश्यति तद् भक्षयति स्म।
(A) महानशम्
(B) भोजनशालाम्
(C) महान्तम्
(D) महती
उत्तर:
(B) भोजनशालाम्

(iv) अस्माकं क्षेत्रे सुवर्णपूरित: कलश: विद्यते।
(A) कलेश:
(B) काक:
(C) सर्वत्र
(D) घट:
उत्तर:
(D) घट:

प्रश्न 18.
अधोलिखितं कथायाः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा पुनः लिखत- (8 × ½ = 4)
एकदा भगवान् बोधिसत्त्वः (i) ___________________ राजा अभवत् । सः महान् दानी, विनयशीलः, वृद्धोपसेवी च (ii) ___________________ । तस्य दानशीलताम् श्रुत्वा (iii) ___________________ देशेभ्योऽपि जनाः तस्य देशम् आयान्ति स्म। एकदा शक्रः अपि तस्य (iv) ___________________ परीक्षितुम् आगच्छत्। सः नेत्रहीनयाचक- रूपेण आगत्य तं राजानम् एकं (v) ___________________ अयाचत। राजा तस्मै चक्षुद्वयमेव प्रायच्छत्। प्रसन्नः (vi) ___________________ पुनः राज्ञः पुरतः उपस्थितः अभवत्। सः राज्ञ: त्यागवृत्तिं प्रशंसन् नेत्रद्वयमपि प्रत्यस्थापयत्। कतिपयेभ्यः दिनेभ्यः पश्चात् अपि च शतयोजनपर्यन्तं (vii) ___________________ पारं द्रष्टुं समर्थः भव इति तस्मै वरम् अयच्छत्। उच्यते अपि नास्ति त्यागसमं (viii) ___________________ ।

मञ्जूषा – आसीत्, शिवीनाम् सुखम्, शैलानाम् अन्येभ्यः, दानशीलताम्, शक्रः, नेत्रम्।
उत्तर:
एकदा भगवान् बोधिसत्त्व: (i) शिवीनाम् राजा अभवत्। सः महान् दानी, विनयशीलः, वृद्धोपसेवी च (ii) आसीत्। तस्य दानशीलताम् श्रुत्वा (iii) अन्येभ्यः देशेभ्योऽपि जनाः तस्य देशम् आयान्ति स्म। एकदा शक्रः अपि तस्य (iv) दानशीलताम् परीक्षितुम् आगच्छत्। सः नेत्रहीनयाचक रूपेण आगत्य तं राजानम् एकं (v) नेत्रम् अयाचत। राजा तस्मै चक्षुद्वयमेव प्रायच्छत्। प्रसन्नः (vi) शक्रः पुनः राज्ञ: पुरतः उपस्थितः अभवत्। सः राज्ञः त्यागवृत्तिं प्रशंसन् नेत्रद्वयमपि प्रत्यस्थापयत्। कतिपयेभ्यः दिनेभ्यः पश्चात् अपि च शतयोजनपर्यन्तं (vii) शैलानाम् पारं द्रष्टुं समर्थः भव इति तस्मै वरम् अयच्छत्। उच्यते अपि नास्ति त्यागसमं (viii) सुखम्।