Students can use CBSE Previous Year Question Papers Class 10 Sanskrit with Solutions and CBSE Class 10 Sanskrit Board Question Paper 2025 to familiarize themselves with the exam format and marking scheme.
CBSE Class 10 Sanskrit Board Question Paper 2025 with Solutions
कालावधि : होरात्रयम्
पूर्णाङ्का : 80
सामान्य निर्देशाः
- अस्मिन् प्रश्नपत्रे चत्वारः खण्डाः सन्ति।
- खण्ड: ‘क’ अपठित-अवबोधनम् – 10 अङ्काः
- खण्ड: ‘ख’ रचनात्मकं कार्यम् – 15 अङ्काः
- खण्ग अनुप्रयुक्त-व्याकरणम् – 25 अङ्काः
- खण्ड ‘घ’ पठित-अवबोधनम् – 30 अङ्काः
- प्रत्येक खण्डम् अधिकृत्य उत्तराणि एकस्मिन् स्थाने क्रमेण लेखनीयानि।
- उत्तरलेखनात् पूर्व प्रश्नस्य क्रमाङ्कः अवश्यं लेखनीयः।
- सर्वेषां प्रश्नानां उत्तराणि संस्कृतेन लेखनीयानि।
- प्रश्नानां निर्देशाः ध्यानेन अवश्यं पठनीयाः।
खण्डः – क
अपठित-अवबोधनम् (10 अङ्काः)
प्रश्न 1.
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
(निम्नलिखित गद्यांश को पढ़कर दिए गए प्रश्नों के उत्तर संस्कृत में लिखिए।)
परोपकारः अर्थात् परेषाम् उपकारः अस्ति। परोपकारस्य प्रवृत्त्या एव मनुष्यः पशुभ्यः पृथक् भवति। आहारादिप्रवृत्तिषु पशवः मानवैः समं भवन्ति परं मानवः स्वविवेकेन ज्ञानेन च आत्मनः उन्नतिं करोति। अपि च न केवलं मानवाः अपितु अस्माकं प्रकृतिः अपि परेभ्यः एव अस्ति। यथा वृक्षाः स्वफलानि न खादन्ति, परेषां कृते एव फलानि छायां च यच्छन्ति। नद्यः परोपकाराय एव वहन्ति। गावः अन्येभ्यः एव दुग्धं यच्छन्ति। अस्माकं पुण्यभूमौ अनेके महापुरुषाः अभवन् ये स्वप्राणान् परित्यज्य देशस्य समाजस्य च रक्षाम् अकुर्वन्। राजा शिविः शरणागतस्य कपोतस्य रक्षायै स्वशरीरस्य मांसं कर्तयित्वा श्येनाय दत्तवान्। ऋषिः दधीचिः अपि वृत्रासुरवधाय स्वास्थीनि सहर्षम् अयच्छत्। अद्यापि लोके अनेके समाजसुधारकाः सन्ति ये स्वार्थं परित्यज्य लोककल्याणं कुर्वन्ति। अतः सत्यमेव कथितम्-
अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम्।
परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्।।
I. एकपदेन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) (2 × 1 = 2 अङ्काः)
(एक पद में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) काः परोपकाराय एव वहन्ति?
उत्तराणि:
नद्यः
(ii) केषु पशवः मानवैः समं भवन्ति?
उत्तराणि:
आहारादिप्रवृत्तिषु
(iii) कः वृत्रासुरवधाय स्वास्थीनि सहर्षम् अयच्छत्?
उत्तराणि:
ऋषि दधीचिः
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) (2 × 2 = 4 अङ्काः)
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) मनुष्यः पशुभ्यः कथं पृथक् भवति?
उत्तराणि:
परोपकारस्य प्रवृत्त्या एव मनुष्यः पशुभ्यः पृथक् भवति।
(ii) राजा शिविः शरणागतस्य कपोतस्य रक्षायै किं कृतवान्?
उत्तराणि:
राजा शिविः शरणागतस्य कपोतस्य रक्षायै स्वशरीरस्य कर्तयित्वा श्येनाय दत्तवान्।
(iii) मानवः केन आत्मनः उन्नतिं करोति?
उत्तराणि:
मानवः स्वविवेकेन ज्ञानेन च आत्मनः उन्नतिं करोति।
III. अस्य अनुच्छेदस्य कृते उपयुक्तं शीर्षकं संस्कृतेन लिखत। (1 अङ्काः)
(इस अनुच्छेद के लिए उपयुक्त शीर्षक संस्कृत में लिखिए।)
उत्तराणि:
परोपकारस्य महत्त्वम्
IV. यथानिर्देशम् उत्तरत। (केवलं प्रश्नत्रयम्) (1 × 3 = 3 अङ्काः)
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए।) (केवल तीन प्रश्न)
(i) ‘गावः अन्येभ्यः एव दुग्धं यच्छन्ति’ अत्र किं कर्तृपदम्?
(क) गावः
(ख) अन्येभ्यः
(ग) यच्छन्ति
(घ) एव
उत्तराणि:
(क) गाव:
(ii) ‘दधीचिः’ इति विशेष्यपदस्य विशेषणपदं किम्?
(क) ऋषिः
(ख) गावः
(ग) मानवः
(घ) पशवः
उत्तराणि:
(क) ऋषिः
(iii) ‘तरवः’ इति पदस्य किं पर्यायपदं गद्यांशे प्रयुक्तम्?
(क) नद्यः
(ख) वृक्षाः
(ग) गावः
(घ) फलानि
उत्तराणि:
(ख) वृक्षाः
(iv) ‘ते परेषां कृते एव फलानि छायां च यच्छन्ति’ अस्मिन् वाक्ये ‘ते’ इति पदं कस्मै प्रयुक्तम्?
(क) जनेभ्यः
(ख) सर्वेभ्यः
(ग) नदीभ्यः
(घ) वृक्षेभ्यः
उत्तराणि:
(घ) वृक्षेभ्यः
खण्डः – ख
रचनात्मकं-कार्यम् (15 अङ्काः)
प्रश्न 2.
भवतः नाम ध्रुवः। भवान् उत्तरप्रदेशस्य एकस्मिन् छात्रावासे वसति। भवतः माता अरुणा भवन्तं अनुशासनस्य महत्त्वम् ज्ञापयितुं पत्रं लिखति। ध्रुवं प्रति लिखितं पत्र पूरयित्वा पुनः लिखत। (\(\frac {1}{2}\) × 10 = 5 अङ्काः)
(आपका नाम ध्रुव है। आप उत्तर प्रदेश में एक छात्रावास में रहते हैं। आपकी माँ अरुणा आपको अनुशासन के महत्त्व के बारे में बताने के लिए एक पत्र लिखती है। ध्रुव के प्रति पत्र को पूरा करके पुन: लिखिए।)
12, गगनविहार:,
दिल्लीत:
प्रिय ध्रुवा
(i) _____________ ।
अत्र (ii) _____________ तत्रास्तु। (iii) _____________ मन्ये तव अध्ययनं सम्यक् चलति यतः त्वम् अनुशासितः छात्रः असि। पुत्र! जीवनस्य प्रत्येकं क्षेत्रे अनुशासनस्य (iv) _____________ आवश्यकता भवति। अनुशासनं हि नाम कर्त्तव्यपालनम्। सर्वेषां कृते (v) _____________ आवश्यकम्। मानवजीवने कर्त्तव्य-अकर्त्तव्यबोध: अनुशासनेन एव भवति। परं च अद्यत्वे छात्रेषु अनुशासनस्य भावः न दृश्यते। ते (vi) _____________ अनुशासनं न पालयन्ति। गुरुन् मातापितृन् च (vii) _____________ । त्वं कदापि एवं न कुरु यतः अनुशासनं विना जीवने (viii) _____________ न प्राप्यते। त्वं स्व-स्वास्थ्यं प्रति अपि (ix) _____________ भव। समयेन भोजनं कुरु, विश्रामम् अपि आवश्यकम्। शेषं सर्वं कुशलम्।
भवतः माता
(x) _____________
मञ्जूषा – महती सावधानः, तिरस्कुर्वन्ति, अनुशासनम्, अहम्, चिरंजीव, अरुणा, साफल्यम् विद्यालयस्य, कुशलम्।
उत्तराणि:
(i) चिंरजीव
(ii) कुशलम्
(iii) अहम्
(iv) महती
(v) अनुशासनम्
(vi) विद्यालयस्य
(vii) तिरस्कुर्वन्ति
(viii) साफल्यम्
(ix) सावधान:
(x) अरुणा
प्रश्न 3.
प्रदत्त चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया पञ्च वाक्यानि संस्कृतेन लिखत। (1 × 5 = 5 अङ्काः)
(दिए गए चित्र को देखकर मंजूषा में दिए गए शब्दों की सहायता से पाँच वाक्य संस्कृत में लिखिए।)
मञ्जूषा – उपवनम् महिला, वृक्षाः, सूर्योदयः, स्वच्छम्, कृषकाः, हरीतिमा, बालकाः खगाः, उदेति, व्यायामः पित्रा, बालिका, पुष्पाणि, धावति, वातावरणम् आकाशे, सन्ति।
अथवा
अधोलिखितं विषयम् अधिकृत्य मञ्जूषाप्रदत्तशब्दानां साहाय्येन न्यूनातिन्यूनं पञ्चभिः संस्कृतवाक्यैः एकम् अनुच्छेदं लिखत।
(निम्नलिखित विषय के आधार पर मंजूषा में दिए गए शब्दों की सहायता से कम-से-कम पाँच संस्कृत वाक्यों का एक अनुच्छेद लिखिए।)
‘योगस्य लाभाः’
मञ्जूषा – शरीरम् स्वस्थः जनाः, आनन्दम् प्रातः काले, मानसिकम्, स्वास्थ्यम्, स्फूर्थिः भवति, अनुभवन्ति, सर्वे, छात्राः, समयानुसारम्, यथाशक्ति।
उत्तराणि:
1. उपवनस्य प्रातः वातावरणे आकाशे स्वच्छः भवति।
2. सूर्योदयसमये स्त्रियः बालकाः, बालिकाः च भ्रमणार्थम् आगच्छन्ति।
3. उद्याने पक्षिणः उड्डीयन्ते पिता च व्यायामं करोति।
4. उद्याने पुष्पाणि प्रफुल्लितानि आकाशं च स्पष्टं दृश्यते।
5. वनस्य प्रातः वातावरणं स्वच्छं भवति।
अथवा
1. 21 जून दिनाङ्के योगदिवसः आचर्यते।
2. प्रातःकाले योगं कृत्वा शरीरं स्वस्थं भवति।
3. त्यायामेन योगेन च जनाः आनन्दम् अनुभवन्ति।
4. सर्वे छात्राः स्वक्षमतानुसारं समयानुसारं योगं कुर्वन्तु।
5. योगं कृत्वा मानसिक सुस्वास्थं भवतु।
प्रश्न 4.
अधोलिखितानि वाक्यानि संस्कृतभाषया अनूद्य लिखत (केवलं वाक्यपञ्चकम्) (1 × 5 = 5 अङ्काः)
(निम्नलिखित वाक्यों का संस्कृत भाषा में अनुवाद लिखिए।) (केवल पाँच वाक्य)
(i) हम सब संस्कृत पढ़ते हैं।
We all study Sanskrit.
(ii) हमें अपने स्वास्थ्य की रक्षा करनी चाहिए।
We should take care of our health.
(iii) सैनिकों ने देशरक्षा के लिए युद्ध किया।
The soldiers fought for the defence of their country.
(iv) वे सब मैदान में खेलने जाएँगे।
They will go to play in the field.
(v) चारों वेद ईश्वर की वाणी हैं।
The four Vedas are words of God.
(vi) बच्चों ! तुम वहाँ जाओ।
Children! You go there.
(vii) सबको सदैव प्रसन्न रहना चाहिए।
All should be happy always.
उत्तराणि:
(i) वयं सर्वे संस्कृतम् अधीमहे।
(ii) अस्माभिः स्वास्थ्यस्य रक्षणं कर्तव्यम्।
(iii) सैनिकाः देशस्य रक्षणार्थं युद्धं कृतवन्तः।
(iv) ते सर्वे क्षेत्रे क्रीडितुं गमिष्यन्ति।
(v) चत्वारः अपि वेदाः ईश्वरस्य वचनम्।
(vi) बालकाः! त्वं तत्र गच्छसि।
(vii) सर्वे सदा सुखिनः भवेयुः।
खण्डः – ग
अनुप्रयुक्त-व्याकरणम् (25 अङ्काः)
प्रश्न 5.
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदेषु सन्धिं सन्धि-विच्छेदं वा कुरुत। (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्) (1 × 4 = 4 अङ्काः)
(निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित शब्दों की सन्धि अथवा सन्ध-विच्छेद कीजिए।) (केवल चार प्रश्न)
(i) नास्ति योजकः + तत्र दुर्लभः।
(ii) जन्तून् पार्थिवरूपेण स कृतान्तो न संशयः।
(iii) सर्वथा सम्यक् + उक्तं सिंहमहोदयेन।
(iv) कृषकः क्षेत्रकर्षणं कुर्वन्नासीत्।
(v) एतयोर्जननी तेनावमानिता निर्वासिता।
उत्तराणि
(i) योजकस्तत्र
(ii) कृतान्तः + तु
(iii) सम्यकुक्तं
(iv) कुर्वन् + आसीत्
(v) एतयोः + जननी
प्रश्न 6.
अधोलिखितानां रेखाङ्कितपदानां समासं विग्रहं वा प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्) (1 × 4 = 4 अङ्काः)
(निम्नलिखित रेखांकित पदों का समास अथवा विग्रह दिए गए विकल्पों में से चुनकर लिखिए।) (केवल चार प्रश्न)
(i) नास्ति किञ्चित् निरर्थकम्।
(क) अर्धस्य योग्यम्
(ख) अर्थस्य प्रति
(ग) अर्थस्य सहितम्
(घ) अर्थस्य अभावः
उत्तराणि:
(घ) अर्थस्य अभावः
(ii) नैव जनग्रसनम्।
(क) जनेषु प्रसनम्
(ख) जनान् ग्रसनम्
(ग) जनानां ग्रसनम्
(घ) जनेभ्यः ग्रसनम्
उत्तराणि:
(ग) जनानां ग्रसनम्
(iii) सर्वेषु अपत्येषु जननी तुल्यवत्सला।
(क) तुल्यं वत्सलं यस्याः सा
(ख) तुल्यं वत्सलं यस्य सः
(ग) तुल्यं वत्सलम्
(घ) तुल्यं वत्सलं सा
उत्तराणि:
(क) तुल्यं वत्सलं यस्याः सा
(iv) तयोः एकः शरीरेण दुर्बलः आसीत्।
(क) शरीरादुर्बलः
(ख) शरीरदुर्बलः
(ग) शरीर्दुर्बलः
(घ) शरीरेदुर्बलः
उत्तराणि:
(ग) शरीर्दुर्बलः
(v) क्षत्रियकुलपितामहयोः सूर्ये च चन्द्रे च को वा भवतोर्वशस्य कर्ता।
(क) सूर्यचन्द्रः
(ख) सूर्यचन्द्रयोः
(ग) सूर्यचन्द्राभ्याम्
(घ) सूर्यचन्द्रौ
उत्तराणि:
(घ) सूर्यचन्द्रौ
प्रश्न 7.
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां प्रकृति-प्रत्ययौ संयोज्य विभज्य वा उचितम् उत्तरं विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत। (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्) (1 × 4 = 4 अङ्काः)
(निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित पदों के प्रकृति-प्रत्ययों को जोड़कर अथवा अलग करके उचित उत्तर विकल्पों में से चुनकर लिखिए।) (केवल चार प्रश्न)
(i) कुसुमावलिः समीरचालिता मे वरणीया।
(क) वरणीय + आ
(ख) वरणीया + आ
(ग) वरणीय + टाप्
(घ) वरणीय + इन्
उत्तराणि:
(ग) वरणीय + टाप्
(ii) मम पितामह्यम् एकां संस्कृतस्य मास + ठक् पत्रिकाम् आनीतवान्।
(क) मासिकम्
(ख) मासिका
(ग) मासिकीम्
(घ) मासिकः
उत्तराणि:
(घ) मासिक:
(iii) आकारस्य लघु + त्व कार्यबाधकः न भवति।
(क) लघुत्वम्
(ख) लघुत्व
(ग) लघुता
(घ) लघुत्वा
उत्तराणि:
(क) लघुत्वम्
(iv) जनैः गङ्गायाः शुद्धता करणीया।
(क) शुद्ध + टाप्
(ख) शुद्ध + तल्
(ग) शुद्ध + त्व
(घ) शुद्ध + क्त्वा
उत्तराणि:
(ख) शुद्ध + तल्
(v) ताः कन्याः गुणवत्यः सन्ति।
(क) गुण + मतुप्
(ख) गुण + टाप्
(ग) गुण + त्व
(घ) गुण + क्तवतु
उत्तराणि:
(क) गुण + मतुप्
प्रश्न 8.
वाच्यानुसारम् उचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा अधोलिखितं संवादं पुनः लिखत (केवलं प्रश्नत्रयम्) (केवल तीन प्रश्न) (1 × 3 = 3 अङ्काः)
(वाच्य के अनुसार उचित पदों से रिक्त स्थानों की पूर्ति करके निम्नलिखित संवाद को पुनः लिखत।)
(i) त्वया चित्राणि _____________ ।
(क) दृश्यन्ते
(ख) दृश्ये
(ग) दृश्येते
(घ) दृश्यते
उत्तराणि:
(घ) दृश्यते
(ii) _____________ ध्यानेन पठनं करोमि।
(क) मह्यम्
(ख) माम्
(ग) अस्माभिः
(घ) अहम्
उत्तराणि:
(घ) अहम्
(iii) साधुना _____________ क्रियते।
(क) पूजायाम्
(ख) पूजा
(ग) पूजायाः
(घ) पूजाम्
उत्तराणि:
(ग) पूजायाः
(iv) किं त्वया ग्रामः _____________?
(क) गम्यन्ते
(ख) गम्येते
(ग) गच्छामि
(घ) गम्यते
उत्तराणि:
(घ) गम्यते
प्रश्न 9.
कालबोधकशब्दैः अधोलिखित दिनचर्यां पूरयत। (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्) (1 × 4 = 4 अङ्काः)
(कालबोधक शब्दों से निम्नलिखित दिनचर्या को पूरा कीजिए।) (केवल चार प्रश्न)
(i) मम मित्रं प्रातः (6:45) _____________ धावनं करोति।
(ii) तदा सः (8:00) _____________ विद्यालयं गच्छति।
(iii) (1:30) _____________ विद्यालयात् गृहम् आगच्छति।
(iv) सायंकाले (4:15) _____________ क्रिकेटक्रीडां क्रीडति।
(v) तदन्तरं सः (7:00) _____________ पठनं करोति।
उत्तराणि:
(i) पादोनसप्त वादने
(ii) अष्ट वादने
(iii) सार्धमेक वादने
(iv) सपादचतुर्वादने
(v) सप्त वादने
प्रश्न 10.
मञ्जूषायां प्रदत्तैः उचितैः अव्ययपदैः अधोलिखितवाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयत। (केवलं प्रश्नत्रयम्) (1 × 3 = 3 अङ्काः)
(मंजूषा में दिए गए उचित अव्यय पदों से निम्नलिखित वाक्यों में रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए।) (केवल तीन प्रश्न)
(i) तव भोजनावकाशः _____________ भविष्यति?
(ii) _____________ मम जन्मदिवसे मम गृहे यज्ञम् अभवत्।
(iii) यदि सर्वे प्रयासं न करिष्यन्ति _____________ पर्यावरण शुद्धं न भविष्यति।
(iv) शिशु _____________ चलित्वा मातुः समीपम् आगच्छत्।
मञ्जूषा – ह्यः, शनैः, तर्हि, कदा।
उत्तराणि
(i) शनैः
(ii) ह्यः
(iii) तर्हि
(iv) कदा
प्रश्न 11.
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कित-अशुद्धपदाय उचितपदं चित्वा वाक्यानि पुनः लिखत (केवलं प्रश्नत्रयम्) (1 × 3 = 3 अङ्काः)
(निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित अशुद्ध पद के लिए उचित पद का चयन करके वाक्यों को पुनः लिखिए।) (केवल तीन प्रश्न)
(i) सा शोभना कन्या सन्ति।
(क) आसम्
(ख) स्तः
(ग) अस्तु
(घ) अस्ति
उत्तराणि:
(घ) अस्ति
(ii) नीलः गगनं शोभते।
(क) नीलाम्
(ख) नीलम्
(ग) नीला
(घ) नीलस्य
उत्तराणि:
(ख) नीलम्
(iii) शाखेषु खगाः सन्ति।
(क) शाखायाम्
(ख) शाखे
(ग) शाखा
(घ) शाखया
उत्तराणि:
(क) शाखायाम्
(iv) पिता पुत्राय स्निह्यति।
(क) पुत्रस्य
(ख) पुत्रेण
(ग) पुत्रे
(घ) पुत्रौ
उत्तराणि:
(ग) पुत्रे
खण्डः – घ
पठित-अवबोधनम् (30 अङ्काः)
प्रश्न 12.
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
(निम्नलिखित गद्यांश को पढ़कर दिए गए प्रश्नों के उत्तर संस्कृत में लिखिए।)
अस्ति देउलाख्यो ग्रामः। तत्र राजसिंहः नाम राजपुत्रः वसति स्म। एकदा केनापि आवश्यककार्येण तस्य भार्या बुद्धिमती पुत्रद्वयोपेता पितुर्गृहं प्रति चलिता। मार्गे गहनकानने सा एकं व्याघ्रं ददर्श। सा व्याघ्रमागच्छन्तं दृष्ट्वा धाष्ट्रयात् पुत्रौ चपेटया प्रहृत्य जगाद- “कथमेकैकशो व्याघ्रभक्षणाय कलहं कुरुथः? अयमेकस्तावद्विभज्य भुज्यताम्। पश्चाद् अन्यो द्वितीयः कश्चिल्लक्ष्यते।”
I. एकपदेन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) (\(\frac {1}{2}\) × 2 = 1 अङ्कः)
(एक पद में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) राजसिंहः कुत्र वसति स्म?
उत्तराणि:
देउलाख्यो
(ii) बुद्धिमती पुत्रद्वयोपेता कुत्र चलिता?
उत्तराणि:
पितुर्गृहं
(iii) सा कुत्र एकं व्याघ्रं ददर्श?
उत्तराणि:
गहनकानने
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) (1 × 2 = 2 अङ्काः)
(पूर्णवाक्य में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) सा पुत्रौ चपेटया प्रहृत्य किम् जगाद?
उत्तराणि:
सा पुत्रौ चपेटया प्रहृत्य कथमेकैकशो व्याघ्र भक्षणाय कलहं कुरुथः?
(ii) एकदा का पितुः गृहं प्रति चलिता?
उत्तराणि:
बुद्धिमती पुत्रद्वयोपेता पितुर्गृहं प्रति चलिता।
(iii) बुद्धिमती किमर्थं पितुर्गृहं प्रति चलिता?
उत्तराणि:
आवश्यक कार्येण बुद्धिमती पितुर्ग्रहम् प्रति चलिता।
III. यथानिद्रेशम् उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) (1 × 2 = 2 अङ्काः)
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) ‘जगाद’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
उत्तराणि:
प्रहृत्य
(ii) ‘व्याघ्रम्’ इति पदस्य विशेषणपदं किम्?
उत्तराणि:
आगच्छन्त व्याधुम्
(iii) अनुच्छेदे ‘अपश्यत्’ इत्यस्य पदस्य कः पर्यायः प्रयुक्तः?
उत्तराणि:
ददर्श
प्रश्न 13.
अधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत। (5 अङ्काः)
(निम्नलिखित पद्यांश को पढ़कर दिए गए प्रश्नों के उत्तर संस्कृत में लिखिए।)
रे रे चातक! सावधानमनसा मित्र क्षणं श्रूयताम्
अम्भोदा बहवो हि सन्ति गगने सर्वेऽपि नैतादृशाः।
केचिद् वृष्टिभिरार्द्रयन्ति वसुधां गर्जन्ति केचिद वृथा,
यं यं पश्यसि तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं वचः।।
I. एकदपेन उत्तरत (केवल प्रश्नद्वयम्) (\(\frac {1}{2}\) × 2 = 1 अङ्कः)
(एक पद में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) अस्मिन् श्लोके कविः कं सम्बोधयति?
उत्तराणि:
चातक
(ii) कीदृशं वचः न ब्रूहि?
उत्तराणि:
दीनं
(iii) अम्भोदाः कुत्र सन्ति?
उत्तराणि:
गगने
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) (1 × 2 = 2 अङ्काः)
(पूर्णवाक्य में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) बहवः के सन्ति?
उत्तराणि:
अम्भोदा बहवो हि सन्ति गगने।
(ii) सर्वस्य पुरतः किं न वक्तव्यम्?
उत्तराणि:
सर्वस्य पुरतः ब्रूहि दीनं वचः न वक्तव्यम्।
(iii) के वृष्टिभिः वसुधां आर्द्रयन्ति?
उत्तराणि:
केचिद् वृष्टिभिरार्द्रयन्ति वसुधां गर्जन्ति केचित् वृथा।
III. यथानिद्रेशम् उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) (1 × 2 = 2 अङ्काः)
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) ‘केचिद् वृथा गर्जन्ति’। अत्र ‘केचिद्’ पदं केभ्यः प्रयुक्तम्?
उत्तराणि:
अम्भोदा
(ii) ‘बहवः अम्भोदाः’ अनयोः पदयोः विशेषणपदं किम्?
उत्तराणि:
बहवः
(iii) श्लोके समक्षम्’ इत्यस्य पदस्य कः पर्यायः प्रयुक्तोऽस्ति?
उत्तराणि:
पुरतो
प्रश्न 14.
अधोलिखितं नाट्यांश पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत। (5 अङ्काः)
(निम्नलिखित नाट्यांश को पढ़कर दिए गए प्रश्नों के उत्तर संस्कृत में लिखिए।)
सुरभिः भो वासव! पुत्रस्य दैन्यं दृष्ट्वा अहं रोदिमि। सः दीन इति जानन्नपि कृषकः तं बहुधा पीडयति। सः कृच्छ्रेण भारमुद्वहति। इतरमिव धुरं वोढुं सः न शक्नोति। एतत् भवान् पश्यति न? इति प्रत्यवोचत्। “भद्रे! नूनम्। सहस्राधिकेषु पुत्रेषु सत्स्वपि तव अस्मिन्नेव एतादृशं वात्सल्यं कथम्?” इति इन्द्रेण पृष्टा सुरभिः प्रत्यवोचत्- “बहून्यपत्यानि मे सन्तीति सत्यं तथाप्यहमेतस्मिन् पुत्रे विशिष्य आत्मवेदनामनुभवामि। यतो हि अयमन्येभ्यो दुर्बलः। सर्वेष्वपत्येषु जननी तुल्यवत्सला एव। तथापि दुर्बले सुते मातुः अभ्यधिका कृपा सहजैव” इति। सुरभिवचनं श्रुत्वा भृशं विस्मितस्याखण्डलस्यापि हृदयमद्रवत्। स च तामेवमसान्त्वयत् “गच्छ वत्से! सर्व भद्रं जायेत।”
I. एकदपेन उत्तरत। (केवल प्रश्नद्वयम्) (\(\frac {1}{2}\) × 2 = 1 अङ्कः)
(एक पद में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) कस्य दैन्यं दृष्ट्वा सा रोदिति?
उत्तराणि:
पुत्रस्य
(ii) सर्वेष्वपत्येषु का तुल्यवत्सला?
उत्तराणि:
जननी
(iii) सः केन भारमुद्वहति?
उत्तराणि:
कृच्छ्रेण
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत। (केवलं पश्नद्वयम्) (1 × 2 = 2 अङ्काः)
(पूर्णवाक्य में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) कस्मिन् मातुः अभ्यधिका कृपा सहजैव?
उत्तराणि:
“दुर्बले सुते मातुः अभ्यधिका कृपा सहजैव” इति।
(ii) सुरभिवचनं श्रुत्वा किम् अभवत्?
उत्तराणि:
सुरभिवचनं श्रुत्वा भृशं विस्मितस्याखण्डलस्यापि हृदयमद्रवत्।
(iii) आखण्डलः किं कथयित्वा सुरभिय् असान्त्वयतम्?
उत्तराणि:
“गच्छ वत्से! सर्व भद्रं जायेत।”
III. यथानिर्देशम् उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) (1 × 2 = 2 अङ्काः)
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) ‘सुते’ इति पदस्य विशेषणपदं किम्?
उत्तराणि:
दुर्बले
(ii) ‘पीडयति’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
उत्तराणि:
कृषकः
(iii) ‘आकर्ण्य’ इति पदस्य पर्यायपदं किं प्रयुक्तम्?
उत्तराणि:
श्रुत्वा
प्रश्न 15.
अधोलिखित-रेखाङ्किकतपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्) (1 × 4 = 4 अङ्काः)
(निम्नलिखित रेखांकित पदों के आधार पर प्रश्न निर्माण कीजिए।) (केवल चार प्रश्न)
(i) जनकेन शैशवे सुताय विद्याधनं दीयते।
(ii) प्रकृत्याः सन्धिौ वास्तविकं सुखं विद्यते।
(iii) भ्रातरौ आवाम् सोदय स्वः।
(iv) सिंहः वानराभ्यां स्वरक्षायाम् असमर्थः एवासीत्।
(v) तत्र राजसिंहः नाम राजपुत्रः वसति स्म।
उत्तराणि
(i) कस्मै
(ii) कया
(iii) कौ
(iv) काभ्यां
(v) कः
प्रश्न 16.
मञ्जूषातः समुचितपदानि चित्वा अधोलिखित श्लोकस्य अन्वयं पूरयित्वा पुनः लिखत। (1 × 4 = 4 अङ्काः)
(मंजूषा से उचित पदों को चुनकर निम्नलिखित श्लोक के अन्वय को पूरा करके पुनः लिखिए।)
दुष्कराण्यपि कर्माणि मतिवैभवशालिनः।
नीतिं युक्तिं समालम्ब्य लीलयैव प्रकुर्वते।।
अन्वयः मतिवैभवशालिनः (जना:) (i) _____________ युक्तिं (च) (ii) _____________ दुष्कराणि (iii) _____________ कर्माणि (iv) _____________ एव प्रकुर्वते।
मञ्जूषा – लीलया, नीपीतिम्, अपि, समालम्ब्य।
अथवा
अधोलिखितश्लोकस्य भावार्थं रिक्तस्थानानि मञ्जूषायाः साहाय्येन पूरयित्वा पुनः लिखत। (1 × 4 = 4 अङ्काः)
(निम्नलिखित श्लोक के भावार्थ को रिक्त स्थान में मंजूषा की सहायता से पूरा करके पुनः लिखिए।)
काकः कृष्णः पिकः कृष्णः को भेदः पिककाकयोः।
वसन्तसमये प्राप्ते काकः काकः पिकः पिकः।।
भावार्थ: अस्य भावोऽस्ति यत्- काकस्य वर्ण: (i) _____________ वर्तते (ii) _____________ अपि वर्णः कृष्णः एव अस्ति। अतः तयोः (iii) _____________ मध्ये कः भेदः अस्ति? अर्थात् वर्णदृष्ट्या तयोः कश्चिद् भेदो न दृश्यते, परन्तु यदा (iv) _____________ समयः आगच्छति तदा तयोः स्वरैः ज्ञायते यत्-कः काकः अस्ति कश्च पिको वर्तते।
मञ्जूषा – वसन्तस्य, पिकस्य, पिककाकयोः, कृष्णः।
उत्तराणि:
(i) नीतिम्
(ii) समालम्ब्य
(iii) अपि
(iv) लीलया
अथवा
(i) कृष्णः
(ii) पिकस्य
(iii) पिककाकयोः
(iv) वसन्तस्य
प्रश्न 17.
अधोलिखितानि वाक्यानि घटनाक्रमानुसारं संयोज्य पुनः लिखत। (\(\frac {1}{2}\) × 8 = 4 अङ्काः)
(निम्नलिखित वाक्यों को घटना क्रम के अनुसार जोड़कर पुन: लिखिए।)
(i) एकः सिंहः विश्राम्यते स्म।
(ii) ततः प्रकृतिमाता प्रविशति।
(iii) वानराः तं तुदन्ति स्म।
(iv) अधुना पशुः राजा न भवेत् अपितु कोऽपि पक्षी एव राजेति निश्चेतव्यम्।
(v) सर्वे प्राणिनः सिंहस्य दशां दृष्ट्वा हसन्ति।
(vi) सर्वेषां प्राणिनामेव यथासमयं महत्त्वं विद्यते।
(vii) सर्वे प्राणिनः परस्परं विवादं कुर्वन्ति आत्मानं योग्यं च कथयन्ति। अन्ते निर्णयं कुर्वन्ति यत्-
(viii) मिलित्वा एव मोदध्वं जीवनं च रसमयं कुरुध्वम्।
उत्तराणि:
(i) एकः सिंहः विश्राम्यते स्म।
(ii) वानराः तं तुदन्ति स्म।
(iii) सर्वे प्राणिनः सिंहस्य दशां दृष्ट्वा हसन्ति।
(iv) अधुना पशुः राजा न भवेत् अपितु कोऽपि पक्षी एवं राजेति निश्चेतव्यम्।
(v) सर्वे प्राणिनः परस्परं विवादं कुर्वन्ति आत्मानं योग्यं च कथयन्ति । अन्ते निर्णयं कुर्वन्ति यत्।
(vi) ततः प्रकृतिमाता प्रविशति।
(vii) सर्वेषां प्राणिनामेव यथासमयं महत्त्वं विद्यते।
(viii) मिलित्वा एवं मोदध्वं जीवनं च रसमयं कुरुध्वम्।
प्रश्न 18.
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुकूलम् उचितार्थं चित्वा लिखत (केवलं प्रश्नत्रयम्) (1 × 3 = 3 अङ्काः)
(निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित पदों के प्रसंगानुकूल उचित अर्थ चुनकर लिखिए।) (केवल तीन प्रश्न)
(i) अश्वश्चेद् धावने वीरः भारस्य वहने खरः।
(क) गजः
(ख) सिंहः
(ग) गर्दभः
(घ) व्याघ्रः
उत्तराणि:
(ग) गर्दभः
(ii) सर्वेषु अपत्येषु जननी तुल्यवत्सला।
(क) सन्ततिषु
(ख) पुत्रीषु
(ग) शिष्येषु
(घ) जनेषु
उत्तराणि:
(क) सन्ततिषु
(iii) वायसः वसन्तस्य गुणं न जानाति।
(क) पिकः
(ख) काकः
(ग) मयूरः
(घ) शुकः
उत्तराणि:
(ख) काकः
(iv) अनृतं वदसि चेत् काकः दशेत्।
(क) उच्चैः
(ख) शनैः
(ग) सत्यम्
(घ) असत्यम्
उत्तराणि:
(घ) असत्यम्